![Thumbnail: [No. 47 (June 1964) page 19]](/journals/teaohou/images/Mao47TeA/Mao47TeA019(t150).jpg)
Ko Hiruharama
Toku Pa
He korero tenei mo oku kainga. Ko nga kainga nei ko Hiruharama, ko Whakapourangi, ko Te Ahi a Te Atua, kei Ruatoria. Mehemea kaore koutou e mohio ana kei hea a Ruatoria, maku e korero ki a koutou. Tena, titiro ki a koutou mapi o Niu Tireni, ki te Ika-a-Maui. Titiro whakarunga ki te Tairawhiti, ki Turanga (Gisborne). Kia kitea e koutou a Turanga, titiro whakararo iho, kei raro na a Ruatoria. E waru tekau ma whitu maero a Ruatoria kei waho ake o Turanga.
Kei te whakaaro pea koutou he aha ra te kiko o nga kainga nei ki a koutou. Ko taku korero tenei ki a koutou, he tino nui nga korero mo nga kainga nei. Tena, kia korerotia e ahau ki a koutou tetahi purakau. Engari i mua i toku timatanga, ehara enei i nga korero tika mo nga kainga nei. Na taku koka noa tenei purakau i korero mai ki ahau, i ahau e tamariki ana.
E wha maero te pamamao o Hiruharama i Ruatoria, kei waho, kei Waitakaro, kei runga i te huarahi e hoki ana ki Turanga. Ko Whakapourangi, kei waho o Hiruharama, he rori e rua maero pea te roa. A, ko Te Ahi a Te Atua he maunga kei muri iho i te marae, kei te moka o Whakapourangi. Tena, kia timata ahau.
I tetahi Ratapu, ka karakia nga Ringatu i te kainga o toku tipuna, o Raniera Haereroa, kei te moka o Whakapourangi. Ara ia kua haere ki ona tipuna, kua hinga ki te Po. Ko te take i karakia ratou ki reira, he Ringatu ano hoki ia, a, he tino nunui hoki tona kainga. Ko te para o tona whare nunui ke atu i te wharenui o reira, i a Te Aowera. He tino nui nga tangata i reira i taua ra; ko nga tangata katoa o Hiruharama, o Tokomaru; ko nga tohunga, ko nga poropiti—nga iwi katoa. Ko nga iwi iti, ko nga iwi rahi i reira. E korerotia ana ki a ratou nga kupu o te Kawenata, ko ta ratou karaipiture mo nga mahi o Te Karaiti.
Ka whanau Te Karaiti i te whare mo nga kararehe, ka noho, a, ka pakeke, ka haere ki Hiruharama noho ai, i reira poropiti, tipu ai. Ko ana mahi he whakapono, he whakaora tangata, he kauhau i te rongopai mo tona Matua i te rangi. Ko ana merekara, i miharo katoa ai te ao, i mahia ki reira, ki Hiruharama. Engariko taua Hiruharama e korero ana te Kawenata kei te Whenua Tapu.
Ko Wereta te kaiako, he pononga ano tera na te Atua. He pera ana mahi i a Te Karaiti ra, he whakapono, he poropiti, he whakaora mauiui, he karakia hoki. Ko tana tino mahi he korero mo tona Matua o nga Matua, Kingi o nga Kingi, Ariki o nga Ariki. He nui ana mahi. Ko ona hoa ko Te Kooti ratou ko Ratana, a, ko Hori Keti hoki. Ahua ariaria tonu a ratou mahi.
Ka haere ano ana korero, ka mea, i a Te Karaiti kua mohio e whakamatea ana ia, ka haere ia ki tetahi wahi ngaro ko ia anake, ki reira whakapou ai i ona mahara ki tona Matua i te rangi. Ka whakamatea, ka mate. E toru nga ra i muri iho, ka ora mai ano, ka piki ki te tihi o tetahi puke teitei o te maunga ra o Kawari, ki reira tatari ai mo tona tiariata. I a ia e tatari ana, ka tahuna e ia tetahi ahi. Ka haere mai nga anahera me tona tiariata, a, ka mauria ia. Ka mahue mai tana ahi e ka tonu ana.
Ka mutu te kauhau a te kaiako i te Rongopai, ka karakia, a ka mutu, ka putaputa katoa nga tangata ki waho, nohonoho ai ki roto i te ra mahana, whakamahana ai, whaikorero ai, korero paki ai.
Ka tu tetahi tangata koroua nei, tupakeke nei, ki runga. Ko Te Iharaira Fox tera, he tangata tino hatakehi; ko ana mahi mo te takaro katoa, hei mahi i te iwi kia hemo ki te kata, kia parekareka. I etahi wa, mamae ana o ratou puku i te katanga. Ka mea ia ki te iwi ra, ‘Mehemea e haere mai ana koutou ki te whai i Te Atua, a, tena, he tika ta koutou haere mai. Koia nei tonu hoki te kainga o Te Karaiti, e kiia nei kei roto o te karaipiture ko Hiruharama—te kainga e kiia nei i tipu ai, whakapono ai, kauhau ai i te Rongopai, ko te Hiruharama na tua ake o nga maunga na. Kaore koutou e haora e wake ana, ka tae ki reira.
A, ko te kainga nei ko Whakapourangi—he aha? Koia nei tonu te mea e ki ra te kaiako, ‘Ka haere Te Karaiti ki tetahi wahi ngaro, Whakapou ai i ona mahara ki tona Matua i te Rangi’. No Te Karaiti! No kona te ingoa e tapaia nei ko Whakapourangi. Ko Te Karaiti i whakapou ai i ona mahara ki te rangi.’
Ka mea ano ia, ‘No te orangai mai o Te Karaiti i tona hemonga, no tona pikinga i te maunga ra, a Kawari, tatari ai ki nga anahera
![Thumbnail: [No. 47 (June 1964) page 20]](/journals/teaohou/images/Mao47TeA/Mao47TeA020(t150).jpg)
A.N.Z. EXPERIENCE AND TRADITION
OF SERVICE IS UNCHALLENGED
This tradition of service, this background of experience has as its origin the first Bank established in New Zealand. In the 120 years that have passed since then, A.N.Z. Bank has seen the development of farming, the growth of trade, the increase in every New Zealander's need for friendly advice and assistance in the often complex world of finance. Throughout New Zealand, in almost every city or town, there is an A.N.Z. Bank Branch or Agency. Here modern and comprehensive Bank services are offered, services that because of experience gained over the years have been designed to cover every need.
Ko te Peeke on A.N.Z. he Roopu whai mona!
Koia nei te Peeke kaumatua i Aotearoa nei a nana hoki i Whakatakoto te kaupapa awhina i raro o nga mahi tuku moni, mahi paamu whakatu whare me era atu whakahaere i roto i nga 120 tau kua taha ake nei. E ki ana nga kaikorero ma te huruhuru ka rere te manu ara mehemea he whaakaro tou kaua e wehi ki te haere ki te Peeke o ANZ i tou takiwa, no te mea kei reira nga tohunga hei awhina i a koe.
A * N * Z BANK
AUSTRALIA AND NEW ZEALAND BANK LIMITED
FIRS BANK IN NEW ZEALAND
a tona Matua Kaha Rawa, tahuna ra e ia tana ahi, koia na tonu te maunga i piki ai ia’. Ka tuhi ano tona ringa ki te puke teitei kei muri o te whare o toku tipuna, kei waenganui o Hiruharama me Whakapourangi.
He tika, he ahi kei reira e murara ana. Ka miharo taua iwi ra. Ko taua ahi hoki ra, ka tonu ai ia ata, ia po; ahakoa rangi ataahua, ahakoa rangi marangai, ka murara tonu te ahi ra.
Ka mea ano a Te Iharaira, ‘Koia na tonu te maunga i piki ai a Te Karaiti, i tahuna ra e ia tana ahi, i a ia e tatari ana mo nga anahera me tona waka. No te taenga mai o nga anahera, ka mauria ia, ka mahue mai tana ahi kia ka tonu ana. Na reira i tapaia ai tena maunga ko Te Ahi a Te Atua. Na reira i waiho mai ai e ia tana ahi kia murara ana, a, kei te murara tonu ki tenei rangi.’
Mehemea e haere mai ana koutou ki te titiro ki taua ahi nei, ka kite koutou, mai i tera rangi i tahuna ai, kei te murara tonu ki tenei rangi. No reira, koia na nga purakau mo nga kainga nei, no te whakaritenga a Te Iharaira i nga kainga nei ki nga mahi a Te Karaiti. No kona ka mohio tonu koutou, kaore tatou e haere rawa ki rawahi titiro ai ki nga kainga nei, ki nga kainga o Te Karaiti. He Hiruharama tonu ta tatou kei Niu Tireni nei, te kainga i mahi ai ana mahi kei roto o Te Paipera; he kainga motuhake tonu ta tatou i whakapou ai ia i ona mahara ki te rangi—ko Whakapourangi; a, he ahi motuhake tana i mahue mai i a ia ma tatou, kei te ka tonu ki tenei rangi—ko Te Ahi a Te Atua. Kaore tatou e mohio, kei te tika tonu pea a Te Iharaira no konei tonu pea a Te Karaiti, he teka noa pea te Kawenata. Koia na tonu pea te take i ki ra a Romera (Rommel), ‘Ko Niu Tireni he whenua na Te Atua’.
Ka mate nga tangata i taua hui Ringatu. No te tunga a Te Iharaira, penei ratou he piki kata ma ratou kei te haere. Engari no ana korero mo Te Karaiti, ka tumeke taua iwi. Kaore hoki tenei i rite ki Te Iharaira e mohio ana ratou.
Footnote
Kia mohio koutou: pou = pau. Ki etahi o nga tangata o taua kainga, ko Whakapourangi = Whakapaurangi.
?
About 40 members of the Putiki Maori Club, Wanganui, will fly to Fiji on a short goodwill trip next year, at the invitation of a principal chief, Edward Thakambau.
