Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 41 (December 1962)
Previous Section | Table of Contents | Next Section
– 43 –

Tuwhakairiora

na Mohi Turei

Ka mutu nga karakia katoa a Te Aotaki ka hoki raua; tae atu, kua rite nga kai ki runga i te takotoranga. Kainga i waho, ka whakaritea he tohunga hei whangai mo Tuwhakairiora. Ka mutu, ka tomo ki te whare. Ko te moenga o Ruataupare kei raro iho o te mataaho, ka tau ia ki te tuarongo moe ai, ka waiho te moenga mo Tuwhakairiora. Ko te koroua ra kei te taha o te ahi i te tara iti o te whare e mihimihi atu ana ki a ia. Ka roa, ka karanga atu ia ki a Ruataupare; ka whakatika mai hoki te tamahine, ka noho ki tona taha. Ka roa ka mutu hoki tona ngurunguru, katahi ka ki nui atu. ‘Whanatu ki raro i to tungane na, hei wharorotanga mai mo ona waewae.’ Ka whakatika a Ruataupare, ka moea a Tuwhakairiora, ka puta ia ki waho.

Ka ko nga kopara o te ata, ka karanga mai ki te tamahine kia tahuna te ahi. Ka ka, ka tomo ia, raua ko Hinemaurea ki te whare; katahi ano ia ka tangi ki a Tuwhakairiroa. Ka hi nga kawainga o te ata ka maoa te kai. Tera no te ahiahi ka kiia e ia kia hohoro he kai, kia ora ai nga tumau te takatu ki nga whakaeke apopo; koia i hohoro ai te maoa. Ka whangaitia ringa-ringatia hoki a Rautaupare e tetahi tohunga, me te manawareka a te iwi tiaki o te pa i te moenga a Ruataupare i a Tuwhakairiora.

Ka mutu te kai, ka ki ia kia hohoro he kai kia puta rawa ake ai, ka maoa. Morunga rawe ake te ra ka puta nga iwi i pohiritia ra; ana, me he tuarawharau ki te waha mai i nga ika tauraki kua maroke, i nga hapuku, i nga mango, i nga tawatawa, i nga maomao, i te tini noa iho o nga kai o te moana, nga mahinga a tera iwi nui tonu, a te Ngutuau, me nga iwi o te ngahere, o nga maunga, e mau mai ana i te hinu, me era atu kai.

Ka tau ki raro, kei te titiro a Tuwhakairiora ki te nui o Te Aotaki me tona iwi, ka mea ia i roto i a ia, ‘Ka tae au ki te mate o toku tipuna.’

Ka tu a Te Aotaki ki te mihi ki te iwi. Ka mutu, katahi ano ia ka whaikorero ki a Tuwhaka-iriora, me te patai ki te putake o tona haramai ko ia anake. Ka tu ia ki runga—kua oti ia te rakai ki nga tohu o te rangatira, o te toa. Tunga ki runga, ana! me te mea ka whati te taiaha i roto i nga ringa, wahi ke te rapa me te reke. E mihi ana ki te iwi, katahi ka utua te patai. ‘Taku haramai, ko te whakatauki a taku koka noku pea e takatakahi ana i roto i a ia, ka ki iho nei:—‘E i, kia takatakahi koe i roto i a au, he tane, E ea i a koe te mate o toku papa.’

Ka oho nga iwi, ko te mate o Poroumata te haramai a Tuwhakairiora, me te mihi ano ki ona rongo toa e hau mai ra, rite ki a ia e tu ra.

Ka mutu te kai, ka tonoa e Te Aotaki he karere ki nga pa ra, ki Puketapu, ki Kotare, ki Te Rangihuanoa, ki Tarapahure, ki Totaratawhiti, ki Okauwharetoa, me era atu pa ki te whakaatu ko Tuwharairiora he ngaki i te mate o tona tipuna. Ka riro te karere ra, ka ki ia, ‘Whakatika, mauria ta koutou kai, kia wawe taua te tau ki raro hei tumau mo te ope apopo ki Okauwharetoa.’

Te taenga atu o nga karere ra ka ki nga iwi o nga pa ra, ka kiia ‘Koia ano a Te Aotaki i wawahi ai i tona maunga, i Pukeamaru, ka kitea iho hoki e nga pa ra e haere ana i te one i Punaruku, i te akau o Karakatuwhero, me he pārāriki.’ Kei te tahere nga pa ra i te kai, i te hinu, me era atu kai. I te ata ka puta nga manomano o nga pa ra, ka wharona te kai, ka takoto nga matua, ia matua, ia matua, me nga matua hoki a Te Aotaki. Katahi ka werohia, ka ara he matua, ka takoto; ka werohia nga matua katoa, ka takoto tona tini. Kei mua a Tuwhaka-iriora i nga matua ra e titiro atu ana ki te rerenga mai o nga waewae o ia matua, o ia matua. Ka tohu atu ia ki te reke o tana taiaha, ara ki te arero. ‘Ko tera matua ki a au, ko tenei na, me tera ra, ko nga matua katoa me noho. Engari ko nga toa katoa me te kairakau o era matua me hui mai ki a au hai matua maku.’

Ka tu mai nga rangatira, ka karanga mai, ‘Kia nui, kia nui te Whare me te Tarahau, kia maru ai; ko te iwi tena, ko Ngati Ruanuku, me nga hapu nunui, a Hore, a Mana, a Te Pananehu, a Te Koreke, Te Mokowhakahoihoi, a Te Pohoumauma.’ Pera tonu hoki te tohu a Te Aotaki, ‘Kia nui te Whare me te Tarahua, kia maru ai, ko te tini tena o makihoi, a te para-kiore, o te rororo, ona whakatauki.’ Katahi a Tuwhawakairiora ka tohu, ‘Kati, kati i aku e tohu atu nei. He rau, manaka hehe; kia rongo ai i te korero. Ko nga

– 44 –
– 45 –

toa o era matua me hui mai hei matua maku, ahakoa tona tini makiu, he kai na te patu. Kei te matau atu au ki tona tohu.’

Ka whitia e ia te rapa o tona taiaha ki runga; ka ruia nga awe, ka puaha, ka tohu atu ia, he wha raupo tona tohu, he ngaru roa. Ka tatere, he kai na te patu, mana tonu ia a tami, e takahi, e patu. Katahi ka whitia e ia te reke o tona taiaha ki runga, ka hō nga awe ki runga ki te tākakīi, puritanga o te ringa whangai; ka karanga ki nga matua ra, ‘He kura-takai-puni e kore e pakaru i a ia. Ko te tohi a Te Aotaki i a au, kaore i nanunanu, i whati, me nga whakaaraara a Haruru-ki-te-rangi, a Whetuki-ki-te-rangi, a Ueue-ki-te-rangi, he tohu toa, he tohu ora, apopo koe i te ata hapara te rongo ake ai. Kaore na hoki; a ka ngaro, ko te pa tahuri, ko te puta taua i te ra kotahi.’ E tohu ana ia i mua o nga matua ra, me te mea tonu ka whatawhati te taiaha i roto i nga ringa. Kei te ki nga matua ra, ‘Ana oti, ko nga rongo toa kia nui, a ko nga tohu o te toa kia iti?’

Ka mutu, ka mihimihi ki te iwi, me te iwi ki a ia, me te mihi a te iwi i te moenga a Ruataupare i a ia. Tera nga rongo ka tae, kei te Whakahiato nga pa katoa o tenei taha o Whareponga ki roto i tona pa nui i Tokaanu. Ko nga iwi o te taha ki te tonga o te awa o Whareponga i hui ki Kokai, ki Tokatea.

Ka rite te ope a Tuwhakairiora, me nga o, ka whakatika. Ki te titiro pau tonu ki roto i te kanohi kotahi, engari e haere huuora ana i te tohu waiora a Tuwhakairiora. Kua oti te tohutohu ki a ia te ahua o te pa. Te taenga ki te one i Tirau tera ka kitea mai e nga toro. Tera kei te korerotia atu ki ona mano tini, ‘Kaore taua e rato, e whara, tango noa tahi ki te oneone apopo.’

Te taenga o te ope ki Paepaenui ka ahiahi hoki, kei te ki iho ano, ‘Pau tonu ki roto o te whatu kotahi; te whara te waha te aha.’ I te ata po tonu ka takoto nga matua a te ope. Takoto ake e toru; ko te matua nui, ara ko te Whare; ko te Puarere ko te matua i whakaritea hei tomo mo te pa, hei tahu; ko te Patari, ko te matua a te kairakau a nga toa. Kei te heke iho nga matua a tera, ka takoto he matua, he matua, tona tini. Ka kitea atu nga kakahu o nga rangatira, te topuni, te ihupuni, te puahi, te mahiti, te kahukiwi, te kahukereru me te parawai, me te rakai o nga matua e takoto mai ra, koia ano me te tahunatara te raukura ki runga i te upoko; nga taru o Taurikomore o Tauritoatoa.

Katahi ia ka tohu ki tona ope, ki nga matua e toru, ‘He waimarie, mei noho atu ia i te pa, e roa te kawenga; ko tenei ka puta ia ki waho, ka mate akuanei, a, taui ana to ringa i te patunga.’

Ka ki ia ki tetahi o nga matua, ki a te Puarere, ‘Ko tau riri, ko te pa; ko ena matua e takoto mai na, takahia: e tu koe ki runga, kia ki te waha, tukua i runga i te poupoutahi. E taea e koe te pa, tahuna! Maku koe e karanga ka whakatika ai.’ Ka tohu ia ki te matua nui, ara ki te Whare-o-te-riri me etahi o nga toa i whiria e ia hei hoa mona. Ka whitia e ia te reke o tona taiaha ki runga, ka karanga ia, ‘Huia mai ki a au, e karanga au kia tu ki runga, kia rite te whakatikanga ake ki to te ra whanaketanga i te rua. E rere au i mua me taku ope, kia ki te waha, whakangahorotia te poupoutahi i roto i te matua, ko te Whare o te matua kia mau. E ara te kura o taku taiaha ki runga, katahi ano te matua ka pakaru, ka riri koe i to riri, i te mea ka pakaru nga matua a tera.’ Ka karanga ia ki te matua a nga toa, ara ki Te Patari, ‘Whakatika, riria tena matua me tera ra, kia wawe te hinga.’

Ka mutu ona tohu, ka noho ia ki raro, ka karanga ki tona kai-whangai, ‘Homai taku toenga, whangaia mai au.’ Ee kai ana ia, i karanga te tangata, ‘Tuwhakaririora, e! ka pau tera kai raro.’ Ka karanga ake ia, ‘Riria, riria!’ Ka ki atu ia ki tona kai-whangai. ‘Homai te hiku o taku tawatawa, whangaitia mai kia pau.’ Te paunga o te hiku, ka whakatika, ka tu, ka titiro. Katahi ka karanga ki te matua hei tomo mo te pa, hei tahu, ‘Whakatika!’ Te pakaru; tunga ki runga, ka ki te

– 46 –

waha, ka tukua i runga i te poupoutahi, ka hinga era matua, ka pakari kua puta. Ka karanga ia ki te matua nui, ‘Whakatika!’ Te whakatikanga ake, ano he ra whanake i te rua. Ka ki te waha. Ka rere ia i mua, me te whai tonu nga toa me te poupoutahi. Kei te ki tonu te waha o te matua. Kua uru ia ki roto o nga matua a tera, tata haere ai takirua, takitoru, ki roto i te rapa o tona taiaha. Kei te pera tonu hoki a muri i a ia. Kua pakaru nga matua nui katoa a tera, te Whare-o-te-riri. Kua ara te kura o tona taiaha ki runga, kua kitea mai e te matua. Katahi ano te matua ka pakaru, ka patua. Ka ka hoki te pa i te ahi; pokia te whenua e te auahi. Ka rua ki te patu, ko te pa e kaia ana e te ahi, he patu kau noa iho ia ta te ope i nga tini e patua nei, ara ke hoki he tini ko nga tamariki, nga mokopuna, nga wahine, koroua, kuia, me ara atu, nga whare, na taonga, e patua iho ra e tera matua, e te ahi hoki. E tihi ana hoki te hau mihi kainga, te parera Hikurangi. Ka patua nei, ahiahi noa i te patunga.

Ka hui te ope ki te pupahi. Ka mutu nga mahinga i te ope me te kai, ka tonoa e Tuwhakairiora etahi o nga toa hei karere ki a Te Aotaki me te iwi, hei kawe i te ahi-karae, i te mariunga o te puta me te pa tahuri, me nga korero katoa. I te po ka haere. Ka ko nga kopara o te ata, ka tae ki Okauwharetoa, ki te whare i a Te Aotaki. Ka mutu nga korero, ka puta ia ki waho. Ka kainga hoki e ia te ahi-karae me nga mariunga i mauria ra; ka mutu, ka marama hoki te ata hapara, ka whakaaturia e ia, ‘Ka hinga, ka hinga a Ngati Ruanuku, ko te pa tahuri ko Tokaanu, ko te puta taua ko Te Hikutawatawa, i te ra kotahi.’ Ko te ingoa nei na Te Aotakī i tapa; ko te ki a Tuwharakairiora ki tona kai-whangai i roto i te ope, ‘Homai te hiku o taku tawatawa kia pau.’ E mau nei ano aua ingoa. Ko te pa tahuri ko Tokaanu, ko te parekura ko Te Hikutawatawa.

I te ata ka whakatika te ope ki te mahi i tona parekura me te pa tahuri. He maha nga ra i mahia ai. Ka kitea nga wahine, nga tamariki, koroua, kuia, e huna ana i roto i nga haemanga o nga hukitau o nga wai i nga wahi kino; ka patua katoatia, ko nga morehu no te po i oma atu ai ki Kokai, ki Tokatea. Ka mutu te patunga me nga mahinga katoa, ka hoki te ope. Te taenga ki Okauwharetoa ka mahia e nga tohunga nga karakia purenga me te hurihanga takapau.

Ka noho a Tuwhakairiora me tona wahine, me Ruataupare, ki roto o Okauwharetoa, me te iwi. Ka ea te mate o tona tipuna i a ia, ka rite te whakatauki aroha a tona koka i a ia. Kihai i tangohia e Tuwhakairiora te whenua, i a ia tonu hoki te whenua. Ko te kai-kinotanga anake o tona tipuna i whakaeangia e ia.

Nga whakatauki mo Tuwhakairiora: ‘Te koau tono hau a Te Ataakura.’ ‘Tautahi a Ngatihau.’