Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 39 (June 1962)
– 50 –

Maoritanga

I ia putanga o Te Ao Hou, e mau ana te tono a te Etita penei na, mehemea ka maha ake nga korero Maori e tae atu ana ki a ia, ka maha ake nga wahanga o Te Ao Hou e tukuna ki te reo Maori. Mai i te putanga tuatahi o Te Ao Hou i riro mai ai ia i ahau, a ki oku nei whakaaro, ko tetahi mate nui, take nui hoki, i ruarua ai nga whakaaro o te tangata ki te tuhi Maori atu, he kino, he he no te ta i te reo Maori. Otira, me penei taku korero; i etahi wa, e tika ano te whakatakoto i nga kupu Maori, engari no te taenga atu ki te kai-ta, he kore nona e mohio ki te reo Maori, ka kotiti ke nga kupu, ka kore noa iho he take te tuhi Maori atu. Ko nga kupu Pakeha, i te mea he Pakeha te Kai-ta, pai ana te takoto, kahore he he; engari ano nga kupu Maori, ma te tino tohunga o te tangata ki te reo Maori, katahi ano a ia ka mohio e pehea ana etahi o nga kupu, me nga korero Maori e kitea ake ana i roto i Te Ao Hou. Koia nei hoki tetahi o nga kaupapa nui o Te Ao Hou, ara, he pupuri i te Maoritanga; me pehea e tika ai, e pai ai tenei taonga, mehemea ka kore e tika mai i nga pukapuka i tonhungia ai e te Tari Maori, hei hapai i nga taonga Maori? Kua takoto te korero mo te reo Maori; koia nei te tuahu o te iwi Maori; ki te ngaro tenei, ka ngaro te Maoritanga (e ai ra ki nga korero) Na reira, me whakatikatika tenei taha i te tuatahi i mua atu i te tukunga atu o nga korero Maori kia tangia ki tenei pukapuka a tatou. Kati noa nei mo te take tuatahi.

Kua pau ke nga marama maha mai i te timatatanga o aku korero i te reo takiwa (ki etahi, he reo irirangi) i raro i te kaupapa o te Maoritanga. I timatangia ai, he tono mai na nga Pakeha me kore noa tetahi tangata e kaha ki te whakahoki i nga patai maha kei roto i te hinengaro o tena, o tena, e pa ana ki nga take ki nga ahuatanga ranei mo te iwi Maori. Na tetahi kotiro, (tamaitiwahine) e iwa noa ona tau, taua take i kokiri. I pangia a Professor Arnold Wall e te mate. Na reira, ka awangawanga nga rangaitira o te reo takiwa, mo tetahi tangata hei whakaki i taua taima. No te hokianga atu o taua rangatira ki tona kainga, ka puta noa ake i a ia taua take. I reira tana tamahine, e iw noa nei ona tau. Ano ra ko

– 51 –

taua kotiro, ‘E pa, e pehea ana me tono atu e koe tetahi Maori kia whakamaramatia mai he aha i penei ai, i pera ai ranei, te iwi Maori?’ Koia nei te whanautanga mai o aku korero i ia wiki i runga i te reo takiwa, i raro i te kaupapa o te Maoritanga. Ko tona tikanga, he whakamatautau noa, a, me mutu aua korero i roto i nga wiki e ono. No te putanga mai o nga patai me nga reta, tutu ana te puehu. I te wiki tuatahi, he ruarua nei; no te wiki tuarua, kua piki ki te rua tekau nga reta; tae rawa ake ki te wiki tuawha, kua tae ki te kotahi rau nga reta i te wiki, na inaianei, kua neke ke atu i te rau. Nawai ra, i te tini o nga reta e tae mai ana, me te tini o nga patai, ka wa [ unclear: ] ihongia tenei mahi hei mahi tuturu maku, a tae atu ana ki nga minita o te Karauna te ki, me mau tenei mahi, a ake tonu atu

He maha nga reta whakamihi kua tae mai, engari ko nga reta kua tae mai, i kaha tonu ai ahau te whai i te mahi nei, na nga rangatira Maori o ia iwi, o ia iwi—na Pei Te Hurinui, na Wiremu Te Aweawe, na Kani Te Ua, me te tokomaha noa iho. Tae mai ana te koa me te hari mo nga mihi kua tae mai, me te whakamanawanui hoki kia tika, kia pono nga whakahoki ki nga patai maha e tae mai ana.

Tena, titiro iho koutou ki nga momo patai i tukuna mai; me tango mai e ahau kia torutoru nei:

He aha te take i toru ai nga ringaringa o nga whakairo Maori?

Me pehea te whakamaoa (tunu) wheke?

He aha te ingoa o nga whetu?

Kei te whakapono tonu nga Maori ki te tapu?

Na wai i mau mai te whakairo ki Aotearoa?

He aha te tikanga o nga tohu kei runga i te haki a Te Kooti?

E pehea ana ou whakaaro mo te reo Maori; ka ngaro ranei, ka pehea ranei?

He pehea ana ou whakaaro ki nga Pakeha e hurahura haere nei i nga wahi tapu o te iwi Maori e rapu nei i nga taonga a te Maori kua tanungia ke?

He tinitini noa atu nga patai; ko etahi e kore e taea te whakahoki he kuware noku, he kino ranei ki te whakahoki i te reo Pakeha. Na hoki, i tuhia mai ki ahau, ko te ingoa Maori mo te taone e kingia nei i tenei ra ko Matene (Marton) ko Tutaenui ke. He aha te tikanga o tera kupu ‘tutaenui!’ Ki te reo Maori, he pai noa iho te whakahua i taua kupu, me nga kupu Maori katoa, engari ki te whaka-pakehangia, kua ahua kino, kua ahua paruparu. Otira, he ngawari te whakahoki penei, me patai atu e te kaituhi ki nga Maori o taua kainga, i te mea, kahore e tino pai te whakahua ki te reo Pakeha. Koia nei katoa nga uauatanga o te mahi nei.

Ko nga take e tino kuware ana ahau, ko ahau tonu e haere, e ata patai ki nga tangata mohio. Hei konei, ka ahua raruraru te take nei. He maha tonu nga iwi—he whakatoonga pea, he whakahawei ranei, he aha ranei—kahore e whakaae ki te whakaatu i nga korero a nga Matua, Tupuna. Ko te korero a etahi, he tapu; ki etahi, he mataku, he wehi; ki etahi ano, he kuware pea?

No taku patainga atu ki tetahi kuia mo tetahi take e pa ana ki a Te Rauparaha, ko te whakahoki mai a te kuia nei e penei ana; ‘Hei aha mau? Hei korero mau ki nga Pakeha nei, kia aha ai?’ Koia nei te wairua kei roto i etahi o o tatou kaumatua, kuia hoki; he wairua huna i te korero.

Me pehea e mau ai te Maoritanga mehemea ka hunangia nga korero? Me pehea e mohio ai a tatou tamariki ki nga korero a o ratou tupuna mehemea koia nei te wairua o o tatou kaumatua, kuia?

Tokomaha ke ake nga Pakeha e ako ana i te reo Maori, i nga Maori. Kei Akarana, kei Poneke, kei nga kura nunui, e akongia ana te reo Maori. Ko te tokomaha o nga kai-ako me nga tangata e ako ana, he Pakeha. He aha ra i penei ai? Ki au, he whakahawea no te tokomaha o nga Maori. E tika ana kia puta he reo mihi na nga iwi Maori katoa o te motu ki a Takuta Bruce Biggs e hiki mai nei i nga taonga e koingotia nei e te ngakau, i Akarana. Mehemea kahore a Bruce Biggs, me nga tangata pera i a ia ra ki te ako i nga mea Maori, kei hea ra i tenei ra nga taitamariki Maori i puta nei i nga kura teitei? Na ratou, na Biggs ma, i puta ai te nuinga a tatou tamariki ki te ‘whaiao ki te ao marama.’ Hei mutunga ake mo enei korero, me whakahua i konei, nga kupu mai a Pei Te Hurinui ki ahau:

Na te kore I mohio, ka haere wehewehe tatou,
O tatou ara, ka whanui haere ia wa, ia wa
I roto i nga tau; ka miharo tatou, ka rapu
He aha te ora e ora nei? A, warea noatia e te moe,
Na te kore i mohio.
E Te Atua! meinga ra te tangata kia kite marama ake,
Kia marama ranei ki te whakatau i te mea kaore ratou i te kite;
Ee Te Atua! meinga ra te tangata kia aropiri mai,
Tetahi ki tetehi, kia aropiri ai ki a Koe,
Kia mohio ai.

Kati te huna i nga korero; kia ngawari; tukuna mai, he whakarongo ma nga iwi, ma nga tamariki i puta [ unclear: ] i te korero mo ratou, ‘Kua pu te ruha, kua hao te rangatahi.’ Mai ra ano i hao ai te rangatahi. He ngawari noa te hao kokupu; ko nga ika nunui, kahore e tukuna mai ana e etahi o tatou hei matakitaki ma te katoa. Tena koutou katoa, nga kai-korero o enei korero, o noho mai na i nga marae i nga kainga o o tatou matua, tupuna. ‘Tu kau nga whare, whatu ngarongaro he tangata.’