One of the lecture courses often given by the late Dr Maharaia Winiata was about the Coming of the Maori. Without taking any particular view himself of Maori origins, he used to stimulate discussion among the people and he used a Maori text, written by himself, for a course of six lectures. This course is now being reprinted by permission of Mrs Winiata and the Auckland Council of Adult Education. After each section of his story, Dr Winiata put a number of questions for discussion with his groups. These questions have been left in the text.

TE KAUPAPA KORERO TUATAHI—TE TUPUNGA MAI O NGA PORONIHANA
(POLYNESIANS)

TA TE MATAURANGA PAKEHA

He maha tonu nga korero whakamarama a te matauranga Pakeha i te tupunga mai o te Rangi, o te whenua me nga mea katoa. Tenei tetahi. I makere mai tenei ao he maramara no te Ra, ka porotiti i te takiwa. No te mataotaotanga o te maramara nei ka kapi katoa i te wai. Ka noho tetahi kakano moroiti iti rawa i roto i te wai, ko tona ingoa he Amoeba. Na te manawa ora, na te wairua ora i roto i taua kakano ka tupu haere, a ka puta nga otaota nga rakau, nga manu, nga kararehe, me te tangata kia ki katoa te ao i aua mea. He patai? (1) No hea taua kakano? (2) Na wai i whakanoho ki reira? Heoi he kimihanga, he rapunga na te Matauranga Pakeha i te tupunga mai o nga mea katoa. Engari ka ahua rite ano ki ta te Maori—he whanau kotahi nga rakau, nga manu, te ika me te tangata. Ko tetahi whakamarama ano a te Matauranga Pakeha—ko te kohanga o te tangata kei Ahia. Ko te ingoa tawhito o taua waahi ko Paparonia (Babylon): ko Peketete (Baghdad) te ingoa i tenei ra. (Tirohia te Mapi). Kei raro i te mana o Pahia (Persia) inaianei. Kei reira etahi awa ko Iuparaiti (Euphrates), ko Taikinihi (Lignis), kei te taone o Peketete te hononga o aua awa. Ko te kohanga i tupu mai ai te tangata kei te koawawa e piri atu ana ki Iuparaiti awa. I kona e noho ana te tangata, e whakatupu ana i a ia mo etahi whakatupuranga maha tonu. No te tupunga ka timata te wehewehe haere o nga momo tangata. Kaore e tino marama ana he aha ra i wehewehe ai te momo tangata.

E toru nga wehewehenga o te tangata i kitea i reira koianei ona ingoa:

I.	Ko te Nikoraiti (Negroid).
II.	Ko te Mongokoroiti (Mongoloid).
III.	Ko te Iurupoiti (Europoid—or Caucasians).

Ahakoa ra kua kuhukuhu haere ke enei momo tangata ki roto i etahi, a kua whakaranu hoki te toto, ka mohiotia tonutia o ratou kawei i roto i nga iwi tae mai ki tenei ra. Ko enei nga tohu:

I.	Nikoraiti—He mangu te kiri, he nunui nga pongaihi, he parehe te ihu, he koroaroa te mahunga, he koromingomingo nga makawe.
II.	Mongokoroiti. He paraharaha te mahunga, he paraha te kanohi, he torotika tonu nga Makawe, ko nga karu he kukuti.
III.	Iurupoiti. Te tuturu Iuropoiti kaore i pera i te Nikoraiti, i te mongokoroiti ranei. He koroaroa, a he paraharaha tonu nga mahunga. He kiritea, he urukehu, a he pumangu ano te kiri. Kaore i a ia te makawe koromingomingo, te ihu kutere o te Nikoraiti, kaore hoki i a ia te mata paraha me nga karu kukuti o te Mongokoroiti, He Iurupoiti—te Inia, te Pakeha me nga Poronihana, ara tatou te Maori. Ka teina ai te Pakeha ki a tatou.

No roto i nga mano tau ka marara te tangata i taua kohanga. Ko nga Nikoraiti i heke ki te hauauru, etahi ki te tonga ki Awherika. Ko etahi ano i huri ki te rawhiti, ki nga tahataha o te moananuiakiwa (Pacific). Ka haere iho ano etahi ki te Malay Peninsula, Andaman Islands, Philippines, New Guinea. No muri mai ka heke iho nga iwi a Ahitereiria—ehara ratou i te Nokoraiti, Ko etahi o nga Nikoraite i heke mai ki Papua, ki Whiti (Fiji).

Ko nga Mongokoroiti i heke ki nga takiwa o Haina, o Hapani. Ko etahi i heke Whakarunga, Whiti atu ana ki Amerika ko nga tupuna ratou o nga iwi o Amerika.

Ko nga Iurupoiti i heke etahi i Iuropi (Europe) ki Ingarangi, ki Tiamana ki era waahi. Ko etahi ki Inia, ki te taha hoki ki runga o Awherika.

I te wehenga mai o tetahi manga o te Iurupoiti i te kohanga, ka heke mai ki India, a ki raro iho nei (Tirohia te mapi) ia ratou e noho ana i raro nei ka whakaranu nga toto ki te Iwi heke mai o nga takiwa o Haina. Ka Whakaakona ki te kaupapa o te sextant—ara matauranga ki nga tohu arahi waka. Ka timata hoki te iwi nei ki te hanga waka mo ratou, he ririki nei hei hoenga mo ratou i nga awa moana e wehe ana i nga motu tatatata tonu. Ka ahua roa haere, kua mohio rawa ki te arahi waka i waho i te moana. Ka akina mai e nga iwi haere mai o te tuawhenua—ka timata te whai i nga ara moana. Ka ngaro haere te ingoa whanui—Iurupaiti i a ratou—ka mau mai ko te ingoa—Poronihana. Ka mahue nga motu e mohiotia nei ko Indonesia ko te putanga mai tena ki te Moananuiakiwa (Pacific) (Tirohia te Mapi).

E rua nga ara i whaia ai—ko tetahi i rere tonu ki te Moutere o Hawaii—ko tetahi i topiko iho ki Hamoa, ki Tonga. Ko te huihuinga ano ko te puku o te wheke—ko Tahiti. Imuri rawa mai ka marara te iwi nei te Poronihana ki nga moutere

maha o te Moanahuiakiwa—tae noa mai etahi morehu ki Aotearoa nei—he Maori te ingoa.

Na te Rangihiroa, me ona hoa, tenei Whakataki korero. I ahu mai nga Poronihana i Ahia, ki Inia, ki Inohinia (Indonesia) ka pakaru mai i reira ki te Moananuiakiwa.

ETAHI KORERO ANO, MO TE
TUPUNGA MAI O NGA
PORONIHANA

Ko te Haahi Momona tetahi iwi e kaha ana te marama o nga whakaatu mo te tupunga mai o iwi Poronihana. E tikina ana nga korero i te Paipera a i te Pukapuka ano hoki a Moromona. No te whanau o Iharaira nga Poronihana, i heke mai i te Whenua i mua noaatu. Ka noho mo tetahi wa i Ihipa, ka mau i a ratou etahi matauranga o Ihapa. Ka whakawhiti i te moana whero. Ka heke haere, a, ka tae ki te taha o te Moananui—(the Pacific) ka arahina i te moana, u rawa atu ki Amerika. Ka tupu i reira, ka huihui ki te takiwa o Panama. He iwi i taea to hohonutanga o nga matauranga o aua wa. Kua keria o ratou taone nunui me o ratou whare nunui.

Tera tetahi tangata no taua iwi, he mahi kaipuke tana mahi. I rere ki te moana ka mau i te tupuhi, ka whiua e te moana, ka ngaro atu. Koianei te mutunga o te korero i te pukapuka a Moromona. No muri nei ka tikina atu taua korero, ka honoa atu, i runga ano i nga poropititanga tawhito tenei na hoki, i u taua tangata i ngaro ra ki Hawaii, ki tetahi atu ranei o nga motu o te moana, ko ia te tupuna o nga Poronihana. Ko tona tikanga ra, i ahu mai nga tupuna o nga Poronihana i Amerika.

He patai

(1)	Ko wai te ingoa o te tangata hanga kaipuke nei?
(2)	Ka tika ranei te kukume rawa atu o te korero o te pukapuka a Moromona?
(3)	Pehea te tawhiti o Amerika i Hawaii, i Tahiti?
(4)	Pehea te rere a te ia, me te pupuhi o te hau o te moana?

Tenei ano tetahi korero hei tapiri atu mo tera i runga nei. Tera tetahi tohunga no Nowei (Norway) ko tona matauranga he whai haere i te tupunga mai o te tangata. Ki tona whakaaro i ahu mai nga tupuna o te Poronihana i te Motu ki te tonga o Amerika, ara i te takiwa ki Peru. E marama ana taua whakaatu mo etahi iwi i mua noa atu i noho i Amerika. He iwi matau, mahi ahuwhenua, hanga tikanga nunui hoki. Ekitea ana ona temepara, me ona taone i tenei ra tonu. He iwi ke nana i whakaeke mai tenei iwi, na ka patua, ka mate. Kotahi te rangatira i ora ko Kou-tiki tona ingoa i rere ki te moana. Ka maharatia ko ia, ana ko ratou te tupuna o nga Poronihana. Ko aua iwi i heke mai i te wa neke atu i te 1500 tau ki naianei. I te kaha o te whakapono o taua Pakeha ko Te Motu ki te tonga o Amerika te tupunga mai o te Poronihana, no reira ka hanga ratou ko ana hoa, i te waka rite tonu ki nga waka o nga iwi i heke mai nei ki te moana. He mea poro rakau tonu ka hereherea, no 28 Apenira 1947 i rere mai ai i Karoa (Callao) kei Peru, na te ia i pana haere mai, u rawa mai ki Tuamotu i te 7 Akuhata 1947. E 4,300 maero te tawhiti o te whiunga mai e te ia, e toru marama e rere ana i te moana. Ko te ki a aua Pakeha, ka kite ai te ao, na te ia nga tupuna o nga Poronihana i mau mai ki nga Moutere. Ko te kahanga o tenei korero a enei Pakeha, ki ta ratou whakamarama; ara:

(1)	Reo: E ahua rite ana te reo o nga iwi tawhito a Amerika ki to te Poronihana.
(2)	Tikanga: Kei te rite etahi o nga tikanga.
(3)	Tiki: Kei nga Poronihana tenei ingoa a kei Amerika hoki.
(4)	Hua o te whenua.

Ko Peru te kainga tuturu o te Hue, o te Kumara. Ko te ingoa o te Kumara ki reira he Kumar.

Ka waiho ai te korero o te Pukapuka Moromona, me te korero a te tohunga o Nowei kotahi tonu ano—ara i ahu ke mai nga tupuna o nga Poronihana i Amerika—i te Whitinga o te ra, kaore i te Uru, i te toonga o te ra. Ka taupatupatu enei whakamarama ki ta Te Rangihiroa. Ko te tino tikanga me whanui ta tatou wananga i enei korero. Me kimi nga waahi kahanga o tetahi takotoranga, me nga wahi kahanga o tetahi, ka mutu ka ata tatari ai. Kaua tatou e mea, ka mau tonu ahau ki taku ahakoa e kite iho ana ahau i te he, Heoi kei nga kahanga, kei nga ngoikoretanga ano hoki te titiro tika.

Kua pau ra te whakaatu i nga kahanga o te korero mo te haere mai o nga Porohina i Amerika. Tenei nga kahanga o ta Te Rangihiroa, i ahu mai i Ahia, ki Inia, ki Inonihia, ki te moananuiakiwa.

(1)	Nga Korero tawhito a Nga Poronihana: Ko te tangi o te korero i ahu mai nga tupuna i te uru, i te toonga o te ra, a i heke ki te whitinga mai o te ra. Kei nga poroporoaki ka mihi ki te wairua e hoki ana whakateuru ki te hinganga o te ra.
(2)	Nga motu nohanga. Mehemea ka whaia haeretia mai i Malaya ka kitea nga ingoa Poronihana, nga huihuinga tangata e patata mai ana. (Kei tetahi ano o nga pukapuka nei—Kei nga Korero mo Hawaiki—ka whanui atu nga whakamarama.) Tetahi ano hoki, kei te noho tata tonu nga motu o te moana hei hoenga atu mo nga waka, kaore he motu e tawhiti rawa ana, i te timatanga atu, o ta ratou heke. No te tatanga atu ano ki Hawaii katahi ka kumea roa tia te moana. Haunga hoki te ara moana ki Hamoa, kaore e he te manawa kua tae atu ki te moutere, hei whakatatanga.
(3)	Te Reo. Kei te tino tata te Reo o Malaya, o Sumatra, o Java ki te Reo o nga Poronihana.
(4)	Te Kumara: He tika ko Peru te kainga tuturu o te Kumara. Engari e maharatia ana he mea mau mai na te waka, i rere atu ki Peru i Marquesas Island, ka muta ka

(5)	He tika ra he maha tonu nga tikanga, me nga kupu, a Nga Poronihana e rite atu ana ki o Amerika—engari he ahuatanga tenei e kitea ana i nga iwi katoa o te ao. Heoi kaore i tika kia waiho ko aua wahi e tauriterite ra tena iwi ki tena iwi, hei meatanga he iwi kotahi ratou. Kao e rite aua ano nga tangata katoa, ahakoa no hea, i roto i etahi o a ratou tikanga.
(6)	Momo tangata. Mehemea ka whaia i runga i te momo tangata ka kitea, he momo ke Nga Poronihana, he momo ke nga iwi o Amerika. He Mongoraiti nga Inia o Amerika, he Iuropoiti ke nga Poronihana.
(7)	Nga Waka. Ko tetahi korero pai tonu hoki, kaore he waka o nga moutere o te moana e tika mo te hanga waka rere i te moana, engari a Amerika he rakau rarahi. Otira me titiro i te hanga o te waka o nga moutere. Herea ruatia ai te hanga o nga waka. Tetahi ahakoa ririki nga waka I tenei ra e taea ana te hoe ki waho i te moana, i te toa o te tangata i te matau hoki ki nga tohu o te rangi me o te moana.

HE PATAI

(1)	Pehea ta koutou ako wananga i enei whakamarama, a te Pukapuka a Moromona, tohunga o Nawai, me ta Te Rangihiroa?
(2)	Ka ahei ranei tatou ki te tango i nga korero o nga Karaipiture hei hitoria tuturu? Ko tena ranei te kaupapa o tenei mea o te karaipiture he whakaako i te Hitoria?
(3)	He tohu Nikoraiti, Mongokoroiti ranei kei a tatou kei te Maori?
(4)	Pehea nga korero a o tatou tupuna Maori mo te tupunga mai o te tupuna Poronihana?

(continued from page 44)

Tireni. Ko te tino take o te haere he titiro i te ahua o te Whakapono Karaitiana; kei te kaha, kei te ngoikore ranei. Kei te kaha, kaore e taea te korero. Mehemea e pera ana te kaha me te mahi tahi o nga Hahi o Niu Tireni nei kaiwhea mai. Kei te manaakitia te whakapono karaitiana e te Perehitini o Indonesia. Ko etahi o nga Minita o te Kawanatanga he karaitiana. He mea miharo tenei, i runga i te mea ehara te Perehitini (Sukarno) i te karaitiana; no te Whakapono ke ia o Mohamete. Nana tonu te korero i te aroaro o tona iwi: “Homai kia tekau nga karaitiana hei awhina i ahau ki te whakahaere i tenei whenua, ka tino tatu toku ngakau, kaore e taea te whawha te hohonutanga o toku koa.” He korero nui tenei. Kia ora ano koutou. Taria te roanga korero.