Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 30 (March 1960)
– 21 –

TAINUI TUATAHI

Te Tino ingoa tenei a Tainui. I whanau mai ra tenei ingoa i whea? Kaore tonu ahau e mohio ana ki te whakamaoritanga tuturu o tenei kupu, otira ko te mea i rangona e au, he kupu tenei i hoatu ki te waka i hanga mai i te Hawaiki i Tawhitiroa1. He mea kite e nga tohunga o nga tipuna o taua wa te tino nunui o nga tai e haruru atu ana ki te komutuawa i tau ai nga waka i taua kainga tuatahi o te iwi Maori. Ko Arawai2 te kurei i patata ki taua tauranga. Ka papaki mai nga tai nunui o te Hawaiki i Pamamao3 ki taua kurei, katahi ka korohihi te au o te moana rere tika tonu ena tai nunui ki Tahiti—ki te Hawaiki i Tawhitinui4. Koanei te arawai—he au moana i tere mai ai nga waka ki Aotearoa. He ingoa waka a arawai, ara a te Arawa5 te whanaunga tata o Tainui. Katahi ano te rangatahi ka kite i enei whakamarama, no te mea, katahi ano ka tuhituhia tenei whakamaoritanga o te ingoa nei, “Tainui”. Ka waiho e au ko tenei tonu hei taitara mo tenei korero—Tainui Tuatahi.

Titiro ki te waiata a Peou, ko te nama kotahi rau, e waru tekau, ma ono o nga Moteatea6. Nana i whakararangi mai nga waka. Tuatahi tonu ki mua o tana tataki, ko Tainui. O nga tangata i whakapiraratia ki te motu, tuatahi tonu o te rarangi ingoa, ko Hoturoa te tangata o Tainui. No muri rawa a Ngatoro, a Tamatekapua, a Rongokako me Tamatea. Ahakoa, na te Whetu-Marama7 o te Tairawhiti i whakanui nga tangata toa o te ope taua—te Hokowhitu a Tumatauenga o te Pakanga—Tuarua kua pahure ake nei, he rangatahi ratou. I penei tana umere:

Aatea me te Waipounamu
Tenei o kura e,
Na te toto heke ra
Na te whakamomori,
Moana8 e, Manahi9 ra!,
Me Te Tuahu10 ra!,
E tama ma i hira ai
Ahau ki runga ra.

E honore ana tenei waiata i nga marohirohi, i nga toa rangatira o te motu, engari mehemea tatou ka kimi i te tangata o te motu; ka amine toku ngakau ki te whakaaro a te Tauheke11 o Ngati Ruanui e noho mai ra i te take o Taranaki maunga. “I muri i a koe (e poroporoaki ana te kaumatua ra ki nga pungarehu o te Rangihiroa12) kotahi tonu te tangata. Ko to mokopuna13 e noho mai ra i te au o Waikato.”

Kei te whakanui tenei kupu i te Upoko-ariki o Tainui, kia iria ko ia hei tangata tuatahi mo te motu. Ko Koroki te uri o nga kingi Maori, i timata mai ra ia Potatau14. Ka takoto te korero a Taranaki ki waenganui i nga waka e whitu i tau nei ki Manukorihi15 i te ra i mauria ai nga pungarehu o Te Rangihiroa ki te pa whawhai o Ngati Mutunga i Okoki16, i Urenui, kaore i amuamu tena whakaminenga nui. I amine katoa pea ratou? Tainui tuatahi.

Ka pehea o tatou whakaaro i tenei ra. Kua roa te ngaronga atu o te Rangihiroa, o Apirana, o Pomare, o Peneti. Kua hinga te kawanatanga o taua ra. Kua tu mai ki mua o tatou ko Tirikatene, te matamua o nga mema Maori. He toa, he kaha a Tirikatene—te Honore—mema mo te Waipounamu, Honore Minita mo Nga Ngaherehere17, te Ringaringa-Katau18 o te Pirimia o te Motu, o Te Naahi19, ko ia nei hoki te Honore-Minita mo nga Mea Maori. Kaati, ahakoa kua taea e Tirikatene nga taumata teitei o te Whare Paremata me whakamoemiti tatou ki a ia, engari maku e ki noa ake waiho ano a Kingi Koroki ki mua. He turanga paremata to Tirikatene, he turanga marae to Koroki. “Kia ora tahi korua, nga mana, nga reo o te iwi Maori. Kaore hoki e warewaretia ana nga mema mo Te Tairawhiti, mo Te Tai Hau-a-uru, me Tapihana Paikea o te Tai Tokerau.”

Tera tetahi tokorua e tika ana kia whakapuakina hoki. Tuatahi ko Te Rotohiko20, kaumatua o Nagti Poneke. I te wa i a Te Pereiha21 e tu ana hei Pirimia ko ia, ko Te Rotohiko tana hekeretari mo nga Mea Maori. He turanga rangatira tenei. I whanau mai etahi tikanga nunui i te wa e noho mai ana a Te Rotohiko i te taha o te Pirimia. No Ngati Maniapoto te tangata nei. Ko Maniapoto he mokopuna na Raukawa mokopuna a Tawhiao, mokopuna a Rakamaomao, mokopuna a Motai, tama a Hotumatapu, mokopuna a Hoturoa o Tainui.22

Ko Tipene Watene23 o Ngati Maru te tuarua. No te kakenga o Tirikatene ki tona taumata Minita ka watea to turanga Tiamana mo te Komiti Reipa Maori. Ka riro i te tangata nei tenei nohoanga rangatira. He uri ia no Marutuahu24 tamaiti a Hotunui, te tangata no runga i a Tainui, i haere mai ra i tawahi.

Tera etahi tangata, tokorua, he takuta tahi raua. Katahi ano enei taitara ka taea e taua e te Maori. Ehara i te Takuta25 mo te whakaora

– 22 –

tangata, kaore, he Takuta enei mo te ekenga ki te taumata o nga paepae e toru, o nga whakamatautauranga e whakairotia ana e nga wharewananga nunui o te Ao. Ko te paepae-tuatahi he takakau26, te tuarua he mahita27, ko te tuatoru ko te takuta e korerotia nei. Ko Maharaia Winiata i haere ki Etinipara28 i Kotarana, Ingarangi mo tenei taitara. No tona hokinga mai ka hoatu e ia tana Tiwhikete Takuta ki a Waikato, Kei roto o Mahinarangi tenei taonga e takoto ana. Kaore atu he marae o te motu i peneitia. Ko Maharaia, he uri no Taoi-te-kura29, te punatoru wahine a Uenukukopako. He wahine rangatira a Taoi-tekura, he mokopuna na Tamatera, tamaiti a Maru-Tuahu, tama a Hotunui. Ka kitea ai, no Tainui hoki te tangata nei a Maharaia.

Ko Purihi Piiki30 te takuta tuarua. Ko tona taitara i whiwhi mai i te wa e haere ana ia ki te whare-wananga o Iniaana i Amerika. No Ngati-Maniapoto ia; a ra, no Tainui, Tainui tuatahi.

Me korero te marae i hanga e Te Puea mokopuna a Kingi Tawhiao. Kei Ngaruawahia a Turangawaewae, te marae puroto o te motu. Te marae kotahi31 i whakaanuia e Kuini Erihapeti, te mokopuna tuarua a Kuini Wikitoria nana ra te Tiriti o Waitangi, nana ra i whakatuwhera te huarahi Kingitanga i whakaturia ai a Potatau te Wherowhero hei kingi tuatahi mo te iwi Maori.32 Ahakoa tawhio te haere a te tangata kia mene katoa ai nga marae o te motu, te kore e kitea he pa, he kainga ranei i penei te ataahua me Turangawaewae. Ae marika, he wahine purotu a Turangawaewae. Tainui Tuatahi.

Hei tui i taku korero ina te Tainui whakamutunga. Ko tenei tangata i haere ki te whawhai. Ko te ope Maori i roto o te Matua Nui33 o Nui Tireni. Ko tenei Matua he mea tuku e nga mana nunui o Ingarangi kia tu hei pa tuwatawata ki nga nga kohe o Karihi34. Ko te hoariri kei te kokiri mai i Rumenia. Kua hinga noa atu a Wiwi35. Ko Itari kua kuhu ki raro i te mana o Hitara. He penei me te kutikuti36 te kokiri a Tiamani me Itari. Ko Itari kei te hau-a-uru o Karihi e patu haere mai ana i nga hoia o Karihi. Ko Tiamana i te rawhiti e kokiri mai ana. I tenei taha te ope Maori, ka tutuki te Maori me te Tiamana i nga ra o Aperira, o te tau, kotahi mano, e iwa rau, e wha tekau, ma tahi. Ko te riri tuatahi i te take o maunga Orimipia37—maunga tapu o nga atua o Karihi. Ko te kamupene Maori i whawhai tuatahi no Tainui, me Aotea, me Takitimu. He pakeha to ratou Meiha kapene, ko Taea.38

He awaawa hohonu i waenganui o nga Maori me te hoa-riri. He ngaherehere katoa taua waahi. He awa ko Mawaroneri39 te ingoa i roto i taua awaawa. No te putanga o te hoariri, i kitea atu e heke iho ana ki te whakawhiti mai i te awa. Ko nga tutei i mua. Katahi na ka tukuna atu e Maiha Taea tana tino tutei pakari, kia riro mana e titiro ki te tokomaha o te hoariri. E heke iho ana nga tiamana, e whakatikatika atu ana te Maori nei. Kua tae nga tiamana ki te awa, kua timata te peke haere i runga kohatu kia kore ai e maku, he awa whanui hoki, engari he papaku noaiho.

Katahi ano te Maori nei ka kite tutata i te hoariri—tokotoru rawa enei—he rima tekau iari pea te mamao atu. Ka paku tana pu, okeoke ana te hoariri tuatahi, ka paku ano tana pu, ko te tuarua kei roto i te wai e takoto ana. No te tuatoru o ana pupuhitanga ka rutua te tiamana tuatoru ki roto wai, engari i tukaiakiko. Ka whati tera, ka oma whakamuri. Ko te hokinga tenei o te Maori nei ki te ripoata ki tana apiha whakahaere.

Mehemea, ko nga ra o mua, kua ahei te Maori nei ki te haparangi—“Aue’. kei au te mataika!” Nana te ika tuatahi a te Atua o te riri a Tu.

No nga ra o Aperira te korero nei. Kaore i pau te tau, ka hinga te tamaiti nei i te riri ki Kahaara40 i Ripia. “Homai taku pumihini! mau e whakakii te makahiini41 ki te mataa! kia mau! kia u!” I a ia e hautu nei i tana hoa, kua mate ke. Kua tuwhera ke tana tinana i te heera akitaika42, kua whero ke te oneone o te koraha o Ripia i ona toto. Auahi ana tana pu-mihini i tana maia ki te anga mua tonu ki te hoariri e karapoti ana i a ia. “Me mate au; me mate ki a Tu.” Koianei ana kupu poroporoaki. Ta te toa taana tikanga!

“Te puhi o Tainui e Titoki ra,
Te takere o te waka, Tahuri ra,
Tau, tau, takoto ana …”43

Ka tapukehia te tamaiti nei e ona hoa ki te waahi tonu i hinga ai ia, ka uhia a runga i a ia ki nga keehi rino44 pupuri i nga mataa i pau i tana pu-mihini.

Ko te ingoa o te tamaiti nei—ko Haihana Tiaki TAINUI.

Ka mutu

1 Tawhitiroa: mythical for the Hawaian Islands.

2 Arawai: South Point on the island of Hawaii.

3 Pamamao: mythical for the American Continent

4 Tawhitinui: mythical for the islands around Tahiti.

5 Arawa: Contracted from Arawai, traditional.

6 Moteatea: Part II of Nga Moteatea collected by the late Sir A. T. Ngata.

7 Te Whetu-marama etc.: the late Sir A. T. Ngata, symbolical.

8 Moana: The V.C. winner—the late 2/Lieu. M. Ngarimu.

9 Manahi: Sgt. H. Manahi of Ohinemutu, Rotorua.

10 Tuahu: Capt. M. Wikiriwhi of Pukekohe.

11 Tauheke: The noted orator.

12 Rangihiroa: The late Sir Peter Buck, noted anthropologist.

13 Mokopuna: King Koroki of Waahi.

14 Potatau: The first Maori King crowned in 1858.

15 Manukorihi: The Ati-Awa courtyard at Waitara.

– 23 –

Two Maori welfare officers were successful in gaining their Diplomas in Social Science from the Victoria University of Wellington last year. The two successful candidates were Miss Ngahina Te Uira and Miss Anne Delamere.

Miss Te Uira has resumed work as a welfare officer at Te Kuiti, a post she held before undertaking social science studies at Victoria University.

Miss Delamere, a member of the well-known eastern Bay of Plenty family, has taken up a position in Wellington as a Maori welfare officer.

Before doing her social science course Miss Delamere was Maori welfare officer at Whakatane.

⋆ ⋆ ⋆

Rev. Apirana Ngata Mahuika, great nephew of the late Sir Apirana Ngata, has been appointed assistant to Archdeacon P. Tipene at Kawakawa. As Mr Mahuika senior said at the inauguration ceremony: “Now a Ngati Porou will take Christianity to the Ngapuhi.”

⋆ ⋆ ⋆

A communal dining and recreation room has been built alongside the Waitangi Memorial Hall. Its first use was last February, during the Waitangi Day celebrations, when a reunion was held there of Maori war veterans of both world wars. Organizer was Mr Sam Maioha of Russell.

Palmerston North will soon have a complete district office of the Department of Maori Affairs. Shortly before Christmas last year, the first part of the district office staff, the housing section, moved into Palmerston. The rest of the staff will probably come before the end of 1959, depending on the progress made with the new Government building in Rangitikei Street where the department will have its offices.

This district office will cover Hawkes Bay. Wairarapa, Manawatu and the Wellington area, in other words the whole of the Ikaroa Maori Land Court district.

⋆ ⋆ ⋆

Anxious over the standard of Maori housing, the Raglan County Council has pressed for a survey of substandard housing within its boundaries. There has been a similar move in the Manukau County.

⋆ ⋆ ⋆

An active Maori club has been set up at Tokoroa High School.

⋆ ⋆ ⋆

Mr Mark Metekingi, schoolteacher, Porirua, was elected to the Makara County Council last November.

16 Okoki: Resting place of the ashes of Sir Peter Buck and his wife.

17 Honore Minita etc.: Hon. Minister of Forests.

18 Ringaringa Katau etc.: Adviser.

19 Te Naahi: Mr Nash.

20 Te Rotohiko: Mr M. R. Jones of Wellington.

21 Te Pereiha: The late Mr Fraser, Prime Minister of New Zealand.

22 Obtained from family genealogical records.

23 Watene: Mr Steve Watene, a N.Z. League representative now of Wellington.

24 Maru-Tuahu etc.: From Grey's Nga Mahi.

25 Takuta: Doctor of Philosophy.

26 Takakau: Bachelor's degree.

27 Mahita: Master's degree.

28 Etinipara: Edinburgh.

29 From private family genealogical records.

30 Purihi Piiki and Maharaia Winiata: Lecturers of Auckland University. Although both Rangihiroa and Apirana had doctorates, they were awards for conspicuous services.

31 Kotahi: The only traditional courtyard honoured by Her Majesty.

32 The Maori King Movement according to one Maori belief, was actually recommended by Queen Victoria.

33 Matua nui: The N.Z. Division.

34 Karihi: Greece.

35 Wiwi: France.

36 Kutikuti: A pincer movement, the two thrusts from East and West would crush Greece.

37 Orimipia: Olympus sacred home of the Greek gods.

38 Taea: Major later Lt. Col. H. G. Dyer of Onerahi Whangarei, a school teacher, and one of the finest Pakeha officers ever to lead the Maori Battalion into action.

39 Mawaroneri: Mavroneri a Greek word for black river.

40 Kahaara: Gazala in Cyrenaica.

41 Makahiini etc.: Magazine of a machine-gun.

42 Aki-taika: An anti-tank shell.

43 Portion of ancient karakia from private family records.

44 Keehi rino: the spent shells of the bullets from his machine-gun.