Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 28 (September 1959)
– 3 –

HAERE KI O KOUTOU
TIPUNA

Picture icon

HAERE KI O KOUTOU TIPUNA

Mrs KAMAU ROPIHA

Mrs Kamau Ropiha (born Whatitiri) passed away last July at a very advanced age. Born in Wellington, she lived through the Maori wars in Taranaki and was present at the fighting at Te Arai Pa in 1861. Until the last, she was an active figure, interested in tre welfare of her people.

Mr WIREMU TE TAURI

The death has occurred in Wanganui of Wiremu Te Tauri, aged 65, whose grandfather, Wiremu Te Tauri, was the first Christian mission-ary in Wanganui. A great expert in genealogy, he descended from Ara, a direct descendant of Hine-pakira, daughter of Hinemoa and Tutanekai.

Mr CHARLES LARKIN

We record with sorrow the tragic death of Mr Charles Tariuha Te Aweawe Larkin in a motor accident last May. He was a descendant of Peeti Te Aweawe, and a chief of Rangitane and Ngati Apa; his influence in his district was considerable and beneficial.

Mrs MERI BLACK

Mrs Meri Black, well-known Wellington person-ality, passed away last May. She had tribal connections with Te Atiawa, Ngaitahu and Ngati Kahungunu, and was described as ‘the mother of Ngati Poneke’.

KO NGA KAITUHI MAORI

MAI RANO i nga ra o mua atu o te hainatanga a te Tiriti o Waitangi te kaingakautanga o te Maori ki te korero pukapuka, motemea chara noa iho te haere i te roa o te whenua ki a ratou he tiki pukapuka te take. I aua wa e tukua nui—tia ana taua mea a te pukapuka. I nga ra o muri mai ka timata te puta takitahi o etahi pukapuka he Maori nga kaituhi a ko te mea tino rongonui ko Nga Mahi a Nga Tupuna, i taia i raro i te ingoa o Ta Hori Kerei engari ia ko nga kaituhi ko nga kaumatua rangatira o aua wa, a kei te whare putu pukapuka kei Akarana a ratou tuhi-tuhinga i tenei ra. I muri mai i tenei ka puta te pukapuka o nga waiata Maori a Hori Kerei—Nga Moteatea a no muri noa mai nei ko a Ta Apirana Ngata—Nga Moteatea—he whakawhaiti ngatahitanga enei no nga waiata o nehera. Tena te wa ka puta nga korero mo nga pukapuka o nga korero Maori onamata, hei reira te kitea ai ko etahi o nga tino waiata a te Maori no nga ra o tona tutakitanga ki te Pakeha.

Ka tu Te ropu o te Rangatahi ka whakaputa ko nga tuhituhinga o tera wa, he tuhituhinga reo Maori a he tuhituhinga reo Pakeha, a he hanga reka te whakatakoto o te kupu Pakeha. No taua wa hoki ka whakaputa nga waiata haka rangi Pakeha, he whakatakoto korero he karere ki te iwi na nga kaihautu o era wa.

Tae noa mai ki o tatou nei ra te puta nui o te waiata Maori, me te korero Maori, inahoki nga pukapuka a Te Reweti Kohere raua ko Pei Jones, me nga waiata haka rangi Pakeha a Tuini Ngawai ma. Kei te whakaputa etahi tangata Maori tuhituhi pukapuka korero purakau Pakeha, a me etahi waiata hoki a te Pakeha. Kua taia etahi noa iho o nga korero a enei kaituhi ki Te Ao Hou. He tokomaha nga Maori kua timata ki te tuhi korero purakau potopoto, a ko etahi kua tino tohunga tonu.

Kei nga korero a nga kaituhi Maori nei te tino aronga o o te Maori whakaaro, he mea kaore e marama pai ana i roto i a te Pakeha tuhituhi a e tika ana me manaaki nga korero me nga tuhituhi a enei tu Maori. Na reira kei te wehea motuhaketia he putanga mo Te Ao Hou hei whakaari i nga tuhituhinga a taua hunga. He timatatanga mahi noa iho tenei. He tamariki rawa atu etahi o nga kaituhi nei. Otira ko te whakaaro o Te Au Hou kei te tipu nga tuhituhinga a nga kaituhi Maori hei tino taonga.

Ko etahi mea hei whakaaro nuitanga ma aua kaituhi Maori, ina na, tuatahi ko tenei na, me tuhi ranei a ratou korero ki te reo Maori ki te reo Pakeha ranei? Ki te tuhia ki te reo Pakeha, ko wai hei korero ko te Maori anake ranei, ko te Pakeha anake ranei, a ko katoa noa iho ranei? Ko te mea tuarua ka tuhia ranei a ratou korero i runga i te wairua Maori a i runga ranei i te wairua whanui tonu e raroto ki te Maori raua ko te Pakeha? He mea uaua rawa atu enei ki te whakatau. Tena pea kei te reo Maori te whakapuaki o nga mea ngaro o te ngakau o te tangata kaore e taea e te reo Pakeha. Engari ia ko te reo Pakeha, te reo horapa, a mehemea he korero totika ka kitea e te whatu o te tini o te tokomaha. He nui nga korero kei te Ao e korerotia ana inaianei na tetahi hunga tokoiti ake i te iwi Maori i tuhi i nga ra o te hia rau tau nei ka taha.

– 4 –

Picture icon

KO TE MAHI RAKAU ME TE PEPA

He torutoru rawa atu, mehemea ra he mahi pera kei Niu Tireni nei, nga mahi penei me te mahi rakau me te mahi pepa i kaha te putanga o ona hua hei whangai i nga ahuatanga huhua noa atu o te motu i roto o te wa poto. Inahoki i te tau 1953 ko nga hua o te hoko rakau kopepe me te pepa ki era atu whenua i eke ki £176,682 tae rawa ake ki te tau 1958 e rima tau ano i muri mai kua eke rawa aua hua ki te £5,352,898. Ka kitea i konei te nui o te moni me te toe o nga moni kei tawahi e putu ana. Ko te tokomaha o nga tangata kei enei mahi i neke atu i te 2000. Kua tu tana hia taone kei te rohe o aua mahi, ina a Tokoroa, a Kawerau me Murupara, a tana hia rau hia mano tangata kua whiwhi oranga mo ratou i nga hua o te rakau. Kua oti nga rori hou, nga rerenga reiriwei hou, nga unga tima hou, me era atu taonga nunui mo te motu—ko nga hua o enei mahi nunui o Niu Tireni na te kaupapa i ata whakaaro nuitia mo te katoa o Niu Tireni mo te whakatipu rakau. Mehemea kaore i peneitia kua kore enei hua.

KO TE WHAKATIPU RAKAU MO AKE TONU ATU

Inserted in the interests of forest protection by the New Zealand Forest Service.

FS9.1