Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 27 (June 1959)
– 58 –

He pitopito korero purakau i rangona e te Kai-tuhi i a ratau ko ona tuakana taina hoki e tamariki ana, ki to ratau tipuna wahine, i roto i to ratau wharepuni, i nga po roroa o te waru.

HAERE MA TE TUARAKI
KORUA E MANAAKI

Tera tetahi hapu ka whakanoho kainga mo ratau ki tetahi wahi ataahua, ki te taha o te ngutuawa o tetahi wai ata rere; he nui te kai o roto, te tuna, te kokopu, te inanga, te kanae, te kahawai, a, kei waho kei te taha moana, te kina, te paua, te koura, te kuku me era atu kai mataitai a kei tua i nga ngaru-whati nga taunga ika, tamure, tarakihi, moki hapuku me era atu ika. He raorao ano i nga taha o te awa nei, auheke mai ai i nga hiwi, a, he tipu hoki te kai ki runga, te hue, te kumara te taro. Ko te tuawhenua i karapotia e etahi maunga teitei maru tonu i nga rakau nohia e te manu, e te kereru, e te kaka, e te tui me era atu manu, ara te miro, te whinau, te kahikatea; apiti ki nga wao totara, rimu, mataii, ka mohiotia he kainga pai, he ruru, he nui te kai o te tuawhenua o te moana. Ka tapaia te ingoa o te kainga nei ko te Rapuatakitini. Huri rawa ake te tau kua tu i a ratau to ratau pa me o ratau whare nohoanga, kua tipu te kai i nga maara, kua ki hoki nga pataka i te kai i te hinu. Ko te ingoa o to ratau rangatira ko Te Porioterangi, he tangata pukumahi, he tohunga, he toa, he manaaki tangata, engari he tangata ki-tahi, ara, ki te whai-kupu ia, ahakoa he aha taua take, kotahi tonu tana kupu, oti tonu i tana i ki ai. No reira ka tipu tona iwi i runga i te rangimarie i to ratau kainga ataahua.

Tera i waenganui i nga tamariki tane, tokorua nga mea ki tonu i te hianga, tutu, mate riri, i te mahi i nga mahi he, na wai ra kua kore e rongo ki nga tohutohu me nga whiu a nga matua a nga kai-ako; katahi ka tae te korero ki a Te Pori mo to raua ahua. Ko to raua whiu, me uta raua ki runga ki tetahi moutere tino tawhiti ki waho o te moana, ka waiho atu ai i a raua ki runga, kore kai, kore aha.

Ka maunu te waka mau i a raua ka whaikupu a Te pori, “Haere ma te Tuaraki korua e manaaki.” Ahakoa tangi raua ka mutu i a raua a raua mabi tutu, kotahi tonu te tuhinga o te ringa o Te Pori, whakatemoana. Ka rere te waka nei, a, taro ake ka ngaro te reo me te kanohi tangata, a, muri iho ka ngaro nga tau-ka-hiwi, tu mai ko nga maunga, a na wai i kitea kua ngaro, me te rere tonu o te waka nei a po noa. Ka waenganuitia te po ka whakatata te waka nei ki te moutere hei nohanga mo raua. Te unga ki uta he mahinga nui ta nga tangata ki te whakamatara i o raua ringaringa, kei te rarawhi hoki ki tena ki tena o ratau e tata atu ana ki o raua ringa. Ka mahue atu raua e tangi whakahuahua mai ana ki te wa kainga. Na te po i taea ai e te kanohi e te ngakau Maori, mehemea hoki he awatea tera hoki etahi o te hunga o runga i te waka nei he nui tonu nga kai hoe i tangi puku mo raua.

Awhi atu ana, awhi mai ana, nga tokorua nei i a raua, me te tangi me te karanga ki nga tangata o te waka. Na wai ra ka ruha raua i ta raua mahi, ka takoto, ka rotua e te moe. To raua ohonga ake kua awatea noa atu, katahi raua ka pangia e te hemo kai e te mate wai; pao noa ana i te ngakihi i te tuatahi, no muri ka kitea e raua nga o o te moana o te tuawhenua. Ehara i te moutere nui rawa, engari he maunga ano, he awa wai, a he whenua pai tonu.

I pani to raua ahua i te tuatahi, muri iho kua riro ma te mate kai ma te mokemoke raua e arahi, pera me ta raua i kite ai i te taenga o to raua iwi ki Te Rapuatakitini. Kua kitea e raua he kainga tairanga mo raua kua tu to raua pananaki, kua kitea nga wahi kai o te moana o te whenua, kua mohio raua kaore raua e mate i te kai, ka ora tonu raua.

Tena o raua whakaaro kei te hoki ki to raua iwi, ki o raua kainga, matua hoki, a ki o raua tututanga i waenganui i te iwi. Kua ngaro te reo o te tangata, o nga wahine, te umere, te waiata, te haka, te arita, kua haramai enei mea hei taonga ki roto i o raua ngakau. He roa te wa i noho raua i roto i te pouritanga, a muri iho kua memeha tena ahua, kua kimi huarahi ki te whakaataahua i to raua kainga noho.

I tetahi po ka oho raua i te haruru o te moana, me te ua o te marangai me te whatitiri, a, mohio tonu raua ko nga marangai nunui tenei o te waru o nga po roroa o te makariri. Ao ake i te ata kaore i tariorio te hau me te marangai, paaha ana te moana. E rua nga ra me nga po i tutu ai te puehu o te hau o te marangai katahi ano ka tau te marino. Katahi raua ka matakitaki ki nga rakau tawhaowhao e tere haere ana i te moana, mohio tonu raua na te waipuke, na nga tai nunui i

– 59 –

a mai i te tuawhenua i tapatai hoki. Ka mea atu tetahi, “Taua ka kau ki nga rakau ra, ko wai ka mohio tena pea tetahi rakau pai hei huarahi mau i a taua ki to taua iwi, a tona wa, mehemea ki te tika atu te pupuhi a te hau moana hei awhina i a taua, ina hoki te pupuhi a te hau ka mutu ake nei he parera mai no te tuawhenua.” Whiriwhiri ana raua i tenei whakaaro a kau ana ki nga rakau e tere haere ra. Kaore i roa kua kitea e raua tetahi poro-totara i mahue i nga kai-tarai waka a to raua iwi, a, uea ana e raua ki to raua moutere ki uta rawa hoki.

I nga ra i muri iho ta raua mahi he takamiri tonu i te taha o te porototara nei, he waihanga toko, hoe hoki, hei whakatere i to raua rakau, na wai kua maunu, kua matau raua ki te whakatere, na wai i tata, kua mamao ta raua haere i runga. Ao i te po ko ta raua whiriwhiri i na u raua ki uta, ka arohatia raua e te iwi, kaore ranei; mehemea kaore, ka ahatia raua. He roa te wa i whiriwhiri ai raua, a, ko ta raua whakatau, ina waimarire raua ki te u ki uta, me haere huna ta raua uru ki roto i te pa, hei tuaki po, ka tahae ai raua i etahi taonga hei oranga mo raua ki to raua moutere, ara, he kumara, he taro, he hue, he karaka, he harakeke, he kuri, he toki, he takapau, a mutu atu he wahine ma raua. Ehara nga tangata nei i te whanaunga tata, a ko nga wahine i whiriwhiria e raua hei kawhaki ma raua pera ano, ehara i te tuahine tata.

Tena kei te haere te koanga, a, taro ake ki tetahi ra, ka puta te whakarua, te hau moana, kai whakaatu ki nga kai-ko, kei te korikori a Papatuanuku ki te awhi i nga taonga a te iwi mo te ngahuru tikotiko-i-ere.

I konei ka whitiki nga tokorua nei i a raua, ka eke me a raua kai ki runga ki to raua poro totara, ka toko ka hoe ki te moana, e ahu ki te wa kainga. Ko wai i mohio ara kei ko te tuawhenua, ka mutu tonu ta raua i whai ai ko te ara o te pupuhi a te whakarua. Ko a raua kai hei o mo raua he koura he mea herehere haere na raua ki nga taha o to raua poro-totara, tana tini. Ia wa ia wa ka hura o raua kanohi ki to raua moutere, na wai i kitea kua ngaro, me ta raua hoe tonu i te ara o te whakarua, a, na wai i marama kua po. He roa tonu te po tuatahi, no nga rangi, no nga po o muri iho katahi nei ia te kaupapahaaro. He aha i ora ai te tokorua nei i nga ra i nga po e tere ana i te moana pipipi, a, e tere ana ki whea, ko wai hei arahi i to raua waka porototara.

“Haere ma te Tuaraki korua e manaki,” te kupu poroporoaki tenei a Te Porioterangi ki a raua. Tena pea ia ko te Tuaraki kei te arahi i a raua. Ina hoki ao ake i tetahi rangi i a raua e takoto takawhe ana, ka huri nga whatu o tetahi o raua. ka kite i te aro maunga i roto i te kaunenehutanga o te ata hapara, ka karanga atu ki te hoa, “He whenua, maranga, kua u taua.”

Kua pau ke a raua koura, kua kore ke o raua kaha, kua tu ko nga koiwi anake, engari ia ko te kitenga atu i te tuawhenua ka maringi mai ki a raua he kaha, he wairua-ora. Mai i te ata tae noa ki te ahiahi katahi ano raua ka kite i te ngaru whati ki tatahi, kua tata atu raua ki uta, me to raua mohio tonu kaua raua e kitea e te tangata. No tuaki po rawa raua ka u, ka huna hoki i to raua poro-totara, ka moe i te ruha i te hemo kai. I a raua e whakata atu ana ki te tuawhenua, kei te titiro raua ki nga tihi maunga o uta hei tohu ki a raua i te takiwa o to raua moutere.

Te wahi i u ai raua he tawhiti tonu i to raua kainga, a, ka oraora ake raua, ka ahu raua ki reira me to raua haere huna tonu. No te po ka

LITERARY COMPETITION
IN MAORI

For the fourth literary competition in Maori there were five entries. Every one of them was good, and will be published in Te Ao Hou. Our judge, Mr M. Te Rokohiko Jones, reports as follows:

“I award first prize to the writer of ‘Haere ma te Tuaraki Korua e Manaaki’ and second prize to ‘Rapua te Matauranga o te Pakeha i roto i Te Ao Hou.’

“The first prize winner has written a very good essay with excellent Maori. The only argument I have with him is in regard to his spelling of the words ‘manaaki’ with one ‘a’ and ‘ataahua’ with one ‘a’, otherwise it is an excellent essay. The story is about two people who were made outcasts by the people and banished to an island.

“The second prize winner has written a very good essay on the aims and objects of the Maori Welfare Division. There were, how Maori Welfare Division. There were, however, a few careless mistakes throughout the essay. The other three were fair.”

The essay ‘Rapua te Matauranga o te Pakeha i roto i Te Ao Hou,’ by Mr Peter Kaua, of Gisborne, will be published in our next issue.

– 60 –

tae raua [ unclear: ] a ka tahaetia e raua nga toenga i manakohia e raua ka amo ki to raua pupahi. Ko te mahi n [ unclear: ] ai ko te amonga i a raua wahine, i a Te Aowel sea, i a Te Aomihia. Okioki ana raua i to raua pupahi, e tatari ana mo te hau parera hei hok [ unclear: ] nga mo raua ki to raua moutere.

Ehara, i tetahi po ka puta te parera, ka eke [ unclear: ] ratau ki runga ka hoe ki te moana. I mua atu i to ratau maunutanga, tino kaha te riri a nga wahine nei ki a raua, a, he mea tupikipiki tonu i eke ai i a raua ki runga i to raua porototara, a, ao rawa ake kua tino tawhiti ratau ki te moana, ko te parera e arahi ana i a ratau pera ano i ta nga tihi-maunga i waitohu ai.

Ko wai te wahine e kaha ki nga kupu whakawai a te tane, kua mohio ke nga wahine nei ki a raua ko nga tangata i whiua nei ki tetahi moutere pamamao a ko raua tenei e kawhakina nei i a raua ki reira. Ka whakaaro raua, mehemea ehara i te toa, i te maia, i te ngaio, i te marohiroki, tera ano e ora raua, e hoki ki uta ma runga i te poro-rakau, a e hoki ano ki to raua moutere. I roto i to raua pouri, i a raua arita, ka whanau te miharo ki a raua mo enei tangata ka whakaae raua ki te tono a nga tangata nei kia haere ratau i runga i te rangimarie i te tumanako kia u ratau ki to ratau moutere. Ka hopu atu a Tiki raua ko Toko, ko nga ingoa hoki tenei o nga tangata nei, ka hongi ki a Te Aowehea raua ko Te Aomihia muri iho i te whakamataratanga o raua taura here, ka hoe whanau ratau i te Moana nui a Kiwa.

Kua mohio a Tiki raua ko Toko ki te ihu-moana, kua whai raua i nga whetu arahi i a raua i te po, kua manawa-reka raua ki nga ra kei mua i a raua, kua pai mai hoki nga wahine nei ki a raua, me u ki uta ka tika. Otira, na te pumau o te parera i taea ai, ina hoki, pakapaka ratau katoa i te rehu tai, i te pao a te ra, i te makariri i te po, i te mate kai, katahi ano ka u ki uta. Ka hoki mai te waiora ki a ratau ka moea e Tiki a Te Aowehea, ka moea e Toko a Te Aomihia. Kaore i roa kua oti o ratau kainga, kua tipu a ratau kai i mau atu ra, kua tau a Tamaiwaho kei runga i a ratau.

Ka haere na te wa, ehara, ka hapu nga wahine nei, a ka tae ki te whakamamaetanga kaore i kitea te ritenga mo te whakawhanau, ko te hua i te wa o ia wahine i whakawhanau ai, ka mate tena wahine, tena wahine, engari ora iho ko a raua tamariki, he wahine anake. Me aha e raua te whangai kia ora ai a raua tamariki kua tangohia nei hoki te wai u i a raua. I roto i to raua pouritanga, poraruraru-tanga hoki, ka manakitia a raua tamariki, ka ora, ka tipu, ka pakari. Ko to raua aroha ki a raua wahine he roa te wa i tangihia ai e raua, a, no te memehatanga, ka hoki o raua whakaaro ki te hoki ano ki te wa kainga ki te tiki wahine ano ma raua, engari i te whakaaro ki a raua tamariki, ka puritia e raua tenei mo tetahi atu wa, kia pakeke a raua tamariki.

– 61 –

Ka tipu a raua tamahine, te ora, te atahua, me te harakoa i runga i to ratau moutere, a, tae noa ki te whakaatatanga o nga tohu o te wahinetanga. Ko ta Tiki tamahine ko Te Aorere te ingoa, ko ta Toko ko Te Aotu.

I tetahi po ka oho ratau i te haruru o te moana, me te ua o te marangai me te tangi o te whaititiri, ka taha a Tiki ka ki atu ki a Toko. “Penei ano taua po i mua ra i whakaaro ai taua mo te haere ki te wa kainga, a, kei te whakaaro tonu taua mo te haere ano; ko te tino kaupapa he tiki wahine ma taua. Kua manakitia taua i te haerenga tuatahi, ko wai ka mohio ki te haerenga tuarua. Hara mai taua ka noho anei a taua tamahine hei wahine ma taua.” Whakaae ana raua, a moea tonutia atu e raua a raua tamahine.

Tera tetahi pakeha matau ki nga mea Maori, e tere haere ana i runga i tona kaipuke paku nei, ka u i tetahi po ki tetahi taha o te moutere nei. I te ata ka whakaaro ia ki te mataki i te ahua o te moutere nei, a kaore i roa ka heipu atu ia ki te kainga o Tiki ma, ka kite atu ia i nga wahine tokorua e tu ana, e tuhi ana tetahi ki te moana, a, e korero atu ana ki tetahi i enei kupu. “Ara a taua tane, nga tane a o taua koka, o taua papa, nga papa hoki o a taua tamariki.” Tiro kau ana kei whea nga koka e korerotia ra, engari ko nga tamariki e porohianga ana i mua i a raua. Ka whai tona titiro ki te tuhi a te wahine ra, kua kite ia i nga tane tokorua e hi ika mai ana i runga i to raua poro-rakau.

Miharo ana ia mo enei kupu, a ka koa riri tona ngakau karaitiana mo tenei ahua moe a te tangata, no te mea kaore hoki ia i matau kua mate ke nga koka o nga wahine ra, na reira kaore i marama ki te pono o nga korero a te wahine ra. Muri iho i tona whakamohiotanga i a ia ki te hunga nei, katahi ano ia ka marama.

Na te whakapapa e whai ake nei i whakaatu. Ka noho a Tiki i a Te Aowehea, ko Te Aohore he wahine, ka mate a Te Aowehea

Ka noho a Toko i a Te Aomihia, ko Te Aotu he wahine, ka mate a Te Aomihia

Ka moea e Tiki te tamahine a Toko, a Te Aotu Ka moea e Toko te tamahine a Tiki, a Te Aohore

Kia puta ki waho ko nga tamariki i kite nei te pakeha nei. Ko te mutunga tenei o tenei korero purakau, no roto o Waiapu, Ngatiporou.

KUPU APITI:

O matau moenga i to matau wharepuni, he manuka a raro he raupo a runga ake, a he takapau te uhi. E rua nga paraikete konia mo matau nui noa atu, kati na te mahana tonu o roto ehara te wariu o te paraikete i te mea nui, no te mea he taonga haere, atu i tetahi moka o te whare tae atu ki tetahi moka i te murere o nga tuakana. Ki te tatari mo te ihu ka riro i te moe, ka kume haere ai i nga konia nei ki a ratau.

He taonga nui te purakau ki nga kuia o mua, a, tae mai ki te tau 1920, ki te wa i ara ai nga wharepapa o te iwi, i kore ai nga whare puni, nga kauta, nga pananaki. Ma te ngakaunui o te tamaiti ka u ia ki te mutunga o te purakau. No reira, haere nga pukorero o nga purakau nei, haere mauria te reo atahua i matau na koutou, mauria nga taonga o tatau wharepuni, te korohu auahi, te ngau a te kutu moori, te whakamomori a oti noa te purakau. Waiho ake matau ki te whakarongo i nga kupu o te irirangi e karanga ana “Ki ora ki ora, ara atu, a ka reka tonu hoki te haere. Ka mutu takiwa noa atu, ma wai e whai te korero ki Waimahuru.