Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 24 (October 1958)
– 22 –

The life of a sanitary inspector in bygone days, described by his son

HE REO NO TE AO TAWHITO

Tenei reo no te pukapuka ripoata a Taurau Toi ite wa iaia etu ana hei Kaitirotiro marae. Tona ingoa tuturu Ko Wii no te matenga o tana tuakana o Taurau ka huaina tona ingoa ko Taurau mate noa ia.

Ko ahau tana tamaiti potiki tekau aku tau ka mate taku matua. Ka kaumatua ahau ka rongo ahau i te mohio o nga kaumatua o nga takiwa tawhiti ki toku matua.

Ki toku whakapae a Taurau i kura ki te kura Maori o Waimamaku. He Kainga o Inaia Toi no tana matua i reira. Ko tana kainga tuturu i Waiarohia, e rua pea maero te tawhiti i Opononi i te taha o te moana. E rua ona whare, engari ko tenei te whare i tika te oti. He tino whare atahua. E rua pakeha i reira e noho ana. Te tuatahi Ko Mr Hargraves, i te wa i a ia e taka ana i te mate i mate ai ia i te Hune 1914. Ko Mr Laing he mahita kura i reira e noho ana.

E mahara ana ahau ko a te Maori tuatahi i roto o te Taitakerau i whakatungia hei kaitirotiro marae No Oketopa 10 1908 Ka whakamana e te Tari O Te Ora. No Noema 15 ka timata ki taua mahi. No taua marama (Noema) ka utua e te tari mo te marama tuatahi ko te utu £:18:3.

Ko te tuhi o ana ripoata he mea tuhi ia marama ia marama. I te 12 o Noema 1908 ka timata ki te tirotiro i nga marae no Hanuere 15 1909 ka mutu te rauna tuatahi. Kaore he mahi i oti i tenei rauna. I te 28 o nga ra o Hanuere 1909 ka haere ki Whirinaki ki te whakatu komiti marae. I roto o te ripoata o Pepuere 28 1909. Nga whare papa kua oti te hanga hou e rima. Kotahi whare kauta i Mangamuka he mea neke i te taha o te wai e kainga ana. Tenei kauta no Karene Hare.

Pepuere 27 1909. Nga whare paku kua oti te hanga i nga whakahau i Waimamaku e 22., i Mangamuka e 8, i Waima e 6.

Maehe 30 1909. Nga whare papa kua oti i Waimamaku 1. Whare hui 40 × 18 × 10 Whare Kai 40 × 18 × 8 Whare Kihini 24 × 14 × 8 Whare Piha 16 × 14 × 12 Whare Toa.

Nga whare o Waihou 2 Pakanae 1.

He kupu no tana ripoata. I te 26 o nga ra ka tae ahau ki Waihou ki te whakatau i te raruraru o te komiti marae ki a Te Hira Mataika. Kua oti taua raruraru he mea whakatau me paipa mai he wai mo nga kainga o Te Hira.

Ripoata mo nga whare paku. Waimamaku kua oti katoa. Kohukohu e 4 Pakanae e 5. He nui atu nga whare paku o era wahi kua oti. Kei te oho nui tenei kaute ki te whakatutuki o nga tohutohu.

He Hui Hinota i tu ki Waimamaku i te 18 o nga ra o Maehe 1900 i reira ahau i te tiaki i te taha o te tari o te ora kotahi wiki taua hui 300 tangata i reira.

(Signed) Taurau Toi

Sanitary Inspector.

Aperira 3 1909

Ki a Te Rangihiroa.

E hoa tena koe. He ripoata atu ki a koe mo te mare Peke (Whooping Cough). Ka rua kua mate kotahi ano taima i mate ai, enei tamariki na Paua Mihaka Pakanae. He nui atu nga tamariki e pangia ana e tenei mate engari kua pai haere ake.

Aperira 30 1909

Ki a Te Rangihiroa. He ripoata mo nga mahi o tenei marama.

He whare perana i Pakanae kua tahua. He whare perana i Mangamuka kua tahua. He whare perana i Whirinaki kua tahua. Nga Whare hou e rima kua oti.

He whare paku no te Pakeha i Waimamaku he mea hanga ki runga o te wai e kainga ana, kua oti te neke. He whare perana i Waimamaku kua tahua.

Mei 30 1909

He ripoata tenei mo nga whare perana he mea tahu ki te ahi.

Kohukohu 1, Tekarae 1, Mangamuka 3, Utakura 6, Waihou Roto 1.

Nga whare papa Motukaraka 3.

E Toru whare perana o Motukararka he mea tahu.

Whare Hui Waihou No th 50 × 24 × 10. Whare Hui Motukaraka 70 × 24 × 12. Whare perana Whakarapa (Panguru) kua tahuna. Nga whare Paku Utakura 15. Whakarapa 8. Taheke 8.

He hui i Whakarapa i Mei 18 ki te 24 1909 Ka mutu tenei hui ka haere maua ko te Rangihiroa ki Taheke.

He raruraru mo te tunga o te whare hui. Na maua ko te Rangihiroa i tohu he wahi hei tung mo taua whare ki te wahi marangai. Kua oti tenei raruraru.

Hune 29 1909

Whare papa kua oti i nga whakahau. Waima 8. Mangakahia Wharepapa 1. Whare perana 2, kua tahua. Mataraua 2 whare perana kua tahua. Otau 1 whare papa. Omanaia 1 wharepapa kei te mahia. Whangape nga wharepapa 11. I Whare hui.

– 23 –

Owhata 2 wharepapa, 1 Whare perana kua tahuna, Hapoki kumara Whangape 9.

He ripoata mo nga whare kua tahuna Whangape 24. Nga whare paku Whangape 45. Waima 45.

Hurae 30 1909

Matihetihe nga whare paku 5. 2 Whare perana kua tahuna.

He ripoata tenei mo te whare o Erana Ngakuru Waimamaku Wharepapa 49 × 40 × 11—6″ 7 ruma 4 ruma moe, kihini, 2 timera pereki dining paara pahihi 2 pei wini 11 kuaha 1 Karaihe Peita kua oti. Wariu £800.

Etahi o nga whare o Waimamaku 2. Nga whare he mea tahu 6. Waipoua Whare perana he mea tahu 3.

Hurae 23 1909

Nga whare papa kua oti o Whirinaki 4. Nga whare Perana he mea tahu 2. Nga whare paku 10 Pakanae whare perana he mea tahu 2. Whare kai me te kauta o te whare runanga 60 × 18 × 6 30 × 14 × 7 kua turakina.

I te 8 o nga ra o Hurae 1909 ka tae ahau ki Kaihu mo te hui taenga iho o te Rangihiroa i te kore o te Waake e tae wawe ake ka tukua mai ki ahau te whakahaere o nga tikanga o te tari o te ora.

E 4 nga turoro i mahia e te takuta e te Rangihiroa. Ko te pai tenei o toku mema he takuta tonu. Rapua mai tetahi mema kia rite ki to matou.

Akuhata 31 1909

Ki a Takuta Pomare M.D. He whare no Wi Moka Mangamuka. Whare Papa 43 × 41 × 12 8 Ruma 5 ruma moe paara kihini pahihi timera pereki 2 taha 1 tini 9 tatau 3 tatau karaihe 9 wini. Wariu £700.

Ngarongotea 5 whare papa 5 whare paku Whakarapa 12 whare papa kua oti. Nga kauta he mea tahu ki te ahi 5. 12 whare paku. Waimamaku Te mahi ienei marama he whakatikatika i nga marae.

Pakanae, Hepetema 1909.

Whare kai no te whare runanga 46 × 22 x9. Whare Toa kai 18 × 12 × 9. 2 whare papa kua oti 1 whare perana kua tahuna.

Motukaraka, Hepetema 21 1909.

Nga whare kua oti 3. Nga whare kua reri nga papa mo te mahi 2.

Kohukohu 2. Kei te mahia 1. He mea tahu 1.

Mangamuka, Hepetema 23 1909. Nga whare kua pahitia 3 e rua he whare perana 2. Whare perana kua tahuna.

Upper Waihou. Wharepapa 1. Whare perana he mea tahu 1.

He ripoata tenei mo te whare miraka kau a Hohepa Heperi. Whare Miraka Kau 38 × 10 × 7. Raina katoa roto. Me nga waikeri. Ko te whare pai tenei o nga whare mirakatanga kau kei roto o Hokianga nei ahakoa a nga Pakeha no Taranaki te kamura me te tauira. Ka ahei noatu te tangata ina ia ka hoki mai i te karakia me ona kakahu papai ki te miraka i nga kau i te nui o te pai me te ma o roto o tenei whare miraka kau.

Oriria 3 whare papa, 1 kauta he mea tahu.

Oketopa 30 1909. Nga whare o Utakura whare papa 1, perana hou 2 kua tahuna 4. Waimamaku whare itahuna 10. Whakarapa Nga whare he mea tono, kia tahuna 13.

Na i runga i enei ripoata ka kitea te ahua o te no ho a nga tangata o te 50 tau kua pahure ki muri. Torutoru rawa nga tangata tika nga kainga noho. Maku e titiro kahore he whare paku o tetahi Maori i roto i tana takiwa.

Me matakitaki i nga whare noho i mua o tona timatanga he whare perana nga whare he whare nikau o etahi i whakahaua kia tahuna.

Ko te miharo te taea enei whakahau e tana iwi i roto i tenei 12 marama i te pakeke o te ora i taua wa.

E wha tau i tu ai ia i tenei tunga Kaitirotiro marae no te 31 Hanuere 1912 ka mutu ia. Koia tenei kote ra i tonoa ai tana ripoata mutunga ki te Tari O Te Ora.

NGA INGOA ROROA O TE AO

E kiia ana ko te ingoa roa o te ao kei Wales takiwa o Ingarangi, ko tenei taua ingoa.

Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantsiliogogogoch. Kei a tatou te iwi Maori tenei ingoa roa nei.

Taumatawhakatangihangakouauatamateapokaiwhenuakitanatahu. Kei Massachusetts takiwa o America tenei ingoa nei.

Chargoggagoggmanchauggagoggchaubuagungamwhenua o America.

maugg. He ingoa tenei no nga maori o tea

Ki taku mohio ko enei anake nga ingoa e mohiotia ana e te katoa, ko nga ingoa roroa o te ao.

Engari, e ki ana ahau kaore, i te mea kei ahau etehi ingoa roa ke noa atu i era e mohiotia ana.

I oku haerenga ki etehi o nga motu maha noa o te moana Nui a Kiwa, ka u ahau ki Tahiti. Ko te taone o tenei motu ko Papeete, i konei, ka tutaki ahau, ki tetehi tangata matau, nana i homai enei ingoa e toru hei tapiri ake ki era o nga ingoa roroa o te ao.

Koia tenei.

Ko+ = Tekauariimanihinihiitevahinerereatuaifareia.

Ko= = Teriinuiotahitiitevahhinetaerateritonateraiteriiaetua.

Ko= Teriinavahoroaitetuaihauviritetuaniimaruaiteraiaroroaitemanavaotutepau.

Ko nga tamariki enei a Kiingi Pomare te tuarima, kiingi whakamutunga o Tahiti tae noa ki nga motu katoa o tenei moana.

Noreira, ki taku nei titiro ake no tenei iwi te ingoa roa o te ao.

Kua oti.

R. T. Harrison,