Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No. 6 (Royal Tour)
– 44 –

TE REO MAORI

O TATOU INGOA MAORI

Kua puaki noa atu taku korero, ko te Reo Maori te reo tino pai o nga reo katoa, ara te reo pai ki te whakarongo a te taringa. I pai ai te Reo Maori no te mea kahore kau he reta tangi kino, pera me nga reta o te Reo Ingarihi, ara te G, te V, te Z me era atu reta. I te hihii o te reta S o te Reo Ingarihi, ka kiia e te Maori he reo kihi. Ko tetahi take ano i reka ai te Reo Maori, na te nui o nga reta pakupaku ara o te A, E, I, O, U, ki te whakauruuru ki te reo. Ko enei reta e rima, te ha o te Reo Maori. Ma enei reta hoki e whai reo ai nga reta nunui ara te h, k, m, n, p, r, t, w, ng, wh. Ko tetahi mea ano i ngawari ai te Reo Maori, na te tikanga e kiia nei e te kura, ko te passive voice, ko te reo ngawari. Na tenei tikanga i mea te huri kia hurihia, te aroha kia arohaina, te haere, kia haerea, te moe kia moea, te tangi kia tangihia. He kupu ngawari katoa.

Kua whakahaua e te Tari o nga Kura kia whakaakona te Reo Maori ki roto o nga kura Maori; kua whakaritea hoki ko te Reo Maori tetahi mea hei wahi mo te whakamatautau B.A. me te School Certificate.

E whakarongo ana tatou ia ra ia ra ki te he o te whakahua a te pakeha i Otaki, i Wairarapa, i Manawatu, i Taranaki, i Waikato, i Taihape. Ka he te whakahua i te kupu Maori ka kawa ki te whakarongo. Kia tupato kei aru a tatou tamariki i te whakahua he a te pakeha, ka taungatia, ka uaua te whakatika.

NGA HE O TE REO MAORI

Ko ta tatou he whakaako i te Reo Maori ki a tatou tamariki, ki a tatou mokopuna, waihotia atu ma nga kura, ma nga tohunga, ratou e whakaako ki te Reo Ingarihi. Inakoa kua he te whakahua a etahi tangata i te nga, kua rite ki ta Tuhoe ar-a na. Na tanata kaore e nga tangata. Kei te kaha tenei he. Kei te he ano te whakahua i te wha. Ki etahi tangata e rite ana ki he ‘f’ a te pakeha. He he kino enei. Anei na ano tetahi he. Ki te tatau i te tangta me penei te mea tika ara, tokotahi, tokorua, tokotoru, tokowha, tokorima, tokoono, tokowhitu, tokowaru, tokoiwa, ka mutu. Inakoa me penei te korero, tokorua nga tangata, e rua nga kiore. Ki te tatau i te tangata me hono atu te toko ki te kupu tatau. Me hono atu te kupu toko ki te maha me he mea he tangata ara he tokomaha nga tangata, he maha nga kuri. He he te ki, he maha nga tangata. Mo nga pito o te ao, kia mahara, ki te Maori ko te North ko raro, ko te South he runga. Ko te northerly wind ki te Maori, he hau raro, ko te southerly he tonga. Ko te Rerenga Wairua, ara ko te hiku o te ika, ko raro tera, ko te Whanganui-a-Tara ara ko Poneke, ko runga tera, ko te upoko hoki o te ika. Kia mahara kahore te Reo Maori i whanau mai i roto o te Reo Ingarihi. He reo motuhake tonu te Reo Maori.

Kua rongo au ki etahi tamariki e ki ana, ‘Kei runga Rangi i te huarahi’ ‘Rangi is on

– 45 –

the road’. Kei te he tenei. Anei na te mea tika, ‘Kei te huarahi a Rangi’.

Anei ano tetahi korero he a te tamariki; ‘Rangi is with Peter’, ‘Kei te taha i a Pita a Rangi’. Anei na te korero tika, ‘Kei te taha o Pita a Rangi’.

Kua waihotia hei tikanga, a kaore nga koeke i te watea i tenei he, ara, te whakaranu i te Reo Maori ki nga kupu pakeha, ahakoa he kupu ano a te Maori. He aha i kiia ai, rukauta—look out—i kore ai e kiia kia tupato? He aha i kiia ai, pohara—poor fellow—i kore ai e kiia rawa kore? Ka poriro to taua reo rangatira i tenei tikanga pohehe.

O TATOU INGOA MAORI

Kua waihotia hei pepeha ma te ao katoa te patai a Hakipia.

What's in a name! that which we call a rose,
By any other name would smell as sweet,
He aha kei te ingoa! te mea e kiia nei he roohi,
Ahakoa he aha atu he ingoa, ko taua kakara ano.

Ki te kia te roohi he puha, ko taua kakara ano, engari hoki me he mea ko Roohi toku ingoa e kore au e whakaae kia karangatia au ko Puha. He iwi tohunga o tatou tupuna ki te tapatapa ingoa. Whakarongo ina: Potatau, Heuheu, Rauparaha, Rangihaeta, Turoa, Moananui, Takamoana, Tomoana, Te Atahikoia. I enei ra ia kua whai ke taua i nga ingoa pakeha.

Na Manu i korero mai ki a au i nga tau e kopikopiko ana ia ki te tirotiro i nga kura Maori, i kite ia i te panui o tetahi toa hokohoko na te Maori. Anei na te panui.

Moses and Habakkuk
Ko Mohi raua ko Hapakuku

I mahara pea te hunga no raua te whare hokohoko, kei te tau atu ta raua panui. He hemonga tonu no era iwi te ingoa pakeha.

Ko te ingoa o toku tupuna nana nei au i kiia ai he tangata, ko Mokena Kohere. I kiia matau nga uri ko Nga Morgans. I au i tae ai ki te kura, ka tuhituhia toku ingoa ko David Morgan. Ko tenei toku ingoa i au i Te Aute, no tera wa ano hoki au i anuanu ai ki taua ingoa. No toku haerenga ki te university hohoro tonu taku tapahi atu i taua ingoa, taku whakawhiti ki a Kohere—Reweti Kohere.