Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No 3. (Summer 1953)
– 56 –

HE WAIATA HAKA ORIORI

Na Wiremu Maihi Te Rangikaheke i tuhia nga whakamarama i te tau 1850.

Te take o tenei oriori he oriori kanga mo nga hapu nana te hiahia kohuru i a Ngapuhi ki Motutawa, i Rotokakahi, i te tau 1822. Ko nga iwi nana tenei ngakau kohuru, ko Ngati-Raukawa, ko Ngati-Toa, ko Ngati-Maru, ko Ngati-Tamatera, ko Ngai-Te-Rangi. Kei Tauranga te patua, ka tukua. Kei Rotorua te patua, ka tukua ki Rotokakahi. Katahi ka kohurutia, ka mate.

Rewa ana te taua ngaki mate a Hongi Hika. Ka horo te motu nei, a Mokoia, ka mate i reira nga mano o Rotorua, i te ngaunga a te pu. Mate iho ano tenei iwi, houhou ake e tetahi rangatira nui o Ngapuhi, ko Te Wera Hauraki (Kai-teke) te ingoa, ka mau te rongo. Ka mau tenei rangatira, a Te Rangikaheke i te houhanga o te rongo. Ka waihotia i tenei motu, i Mokoia, te tini o te pononga. Ka hokona e ia tana wahine, ana tamariki. No te rironga mai ki a ia ka tupu ake te whakatakariri ki roto i a ia, ki nga hapu nana nei te ngakau kohuru i ngaro ai a Rotorua, i mau ai ia i te pononga, me tana wahine, me ana tamariki. Katahi ka tito i tenei waiata whakaoriori, me ana kanga mo aua hapu e rima nei.

I te taenga mai o Ngapuhi ka whakahoa a Ngai-Te-Rangi ki a ratou, kei te whawhai ki a Rotorua. Ka horo te motu nei, a Mokoia, ka hinga a Ngati-Whakaue i a Ngapuhi, i a Ngai-Te-Rangi. Te Take o tenei pakanga he pahoro i Hauraki, ko Te Totara, i te tau 1821. Ka mate ko te Puhi, rangatira o Ngati-Maru, o Ngati-Tamatera i reira. Ko Wheturoa tetahi o nga rangatira i mate i Te Totara. Ko te take tenei i whai ngakau ai nga iwi nei kia kohurutia a Ngapuhi.

Muri iho nei kua haere a Ngati-Toa, a Ngati-Raukawa ki Kapiti; Kua rere a Ngati-Paoa, a Ngati-Maru, a Ngati-Tamatera ki Waikato; Ko Te Arawa anake i waiho i te mate. Koia i tito ai tenei rangatira i tana oriori kanga mo enei iwi.

Ko taku potiki,
Ko Te Auhikai,1
Ko te manawa puha ki Te Pariwhaiti.2
Ko taku potiki, kai kutu, kai riha, kai roro, kai takataka,3
O nga iwi kupukupu4 nana te ki, nana te kohuru.
He tangi kai tou?
Kahore ra he iwi i ora nei.
Tena ka riro i te hurihanga nui ki te motu, e5
Hoki mai, hoki mai ra ki a au, kia whakamau atu taua
Ki nga hapu tata ki te uru. Unumia atu te wai ki Rangataua.6
Tou uanga, kei te matarae i Whakaneke,
Ko Kaiawa to kai.
Ko te iti rawa hoki o te poho
Hei whaonga mo te hokowhitu i a Tamaroto ko Tukairangi, e tama e.7
Mano tini ki Maunganui kihai i toro te ringa;8
Ma wai hoki koa e kimi rawa ki tawhiti, ki Rakaumangamanga9 ki aua noa atu?
Kua rite tahi ano koa, i te whakamara i Maketu,10 e tama e.
Mau e ki mai, te mate o te Atua
I rahua reretia i te takere o te kete na Ngapuhi
Ko Kaipo ka ea te mate ra.
Na Tahupo i tahu te pure hei kukume mai mo Ngapuhi ki uta.11

– 57 –

Matakite mana, mata kiore.
Ko te tiketike o nga maunga, hei whakawahanga mo te koiwi i tapu ai Rotorua.12
I kohukia ai te ngakau o Turikina, o Huriwaka,13
E pa ma, pupuri whenua, whakaupa riri e.
Kai iho ra, i te angaanga o Ngapuhi, o Te Ngare,14
I tupu ai nga mauku o te paripari, ko nga makawe o Utamate.15
Whatitiri16 poaka puihi ki te parae.
Te mahara koe mo Te Puhi, mo te ringirngitanga o to papa i Waipapa.
Hamuti, kainga e te kiore ki te parae.17
Te purutia i Hauraki,
Rere ke mai ki Waikato,
Ki te kainga o Huatahi, o te tama a Rangiwewehi e.18

NGA WHAKAMARAMA

1-2 Ko te ingoa o taua tamaiti nei ko Te Auhikai a ona tuakana, a ona tuahine, ara ko te whakahaunga ki te kai i te panga mai o te hemo kai ki te kopu. Ko te kainga i noho ai tenei hemonga i te kai, ko Te Pariwhaiti kei Pongakawa awa. Tapa iho nei e to ratou papa hei ingoa mo tana potiki mo Te Auhikai.

3 He kanga mo nga rangatira i mea kia kohurutia a Ngapuhi ki Rotokakahi. I mate ai a Ngapuhi, i tahuri mai ai, ka mate a Te Arawa ki Mokoia. Ka riro ana tamariki, ka noho pani a ia, a Te Rangikaheke. Otira i hokona ano e ia te wahine me nga tamariki tokorua.

4 He pangapanga whakaaro kino, he kawekawe korero kino.

5 Te tahuritanga o te motu nei, o Mokoia, i te tau 1823.

6 Ehara i te wai, erangi kia patua a Rangataua. Kei te pito o te uru ki Rotorua a Tauranga. Ko Ngai-Te-Rangi ka whakahoa ki a Ngapuhi, kei te whawhai ki a Rotorua.

7 Ko Ngai-Tukairangi he hapu no Ngai-Te-Rangi.

8 Kihai i matau tenei iwi, a Ngai-Te-Rangi ki ona pahoro e rua, ki Maketu, ki Maunganui; whakauru ana ia ki a Ngapuhi i te patunga i a Rotorua.

9 Kei Ngapuhi tenei wahi.

10 I haehae, i whakamara nga tangata i hinga.

11 He tohunga atua Maori tenei kuia, a Tahupo, me te tini atu o nga tohunga; whakaritea iho nei to ratou mohiotanga, mana ake i tetahi wa, kore ake i tetahi wa, koia i rite ai ki te kiore. Na te tohe a aua tohunga nana i whakawai, i kohurutia ai a Ngapuhi ki Rotokakahi, nana hoki i whakawai nga rangatira i whai kaha ai ki te tono riri.

12 He mea tiki e aua tohunga nga wheua o nga tupapaku ariki rangi o mua, kua takoto ke ake ki roto ki nga ana kowhatu; pikaua mai, ka whiti kei te motu i te wai i hoea ai nga waka o te ope ki taua motu. Ka tango nga tohunga ki nga wheua tupapaku ariki, kei te whakaruku ki te wai, kia puta mai ai nga uira, nga whatitiri, nga ua, nga pokaka, ki te moana kia horomia ai a Ngapuhi e te taniwha Maori. Nowhea i whaimana aua mahinga o aua tohunga matakiore nei. Maumau whakatapu kau i te wai o Rotorua, kaore i pono.

13 He tohunga a Turakina raua ko Huriwaka.

14 Ko Te Ngareohueto te ingoa o tetahi o nga hapu o Ngai-Te-Rangi.

15 Ko Te Rangi Utamate tetahi o nga rangatira o Ngai-Te-Rangi i uru nei ki nga rangatira o Ngapuhi.

16-17 Ko Te Puhi raua ko Iwikatea i mate ki te whawhai nui i Te Totara ki Hauraki i te tau 1821. Ko te tama a Iwikatea ko Rangiwhatitiri, no Ngati-Maru ia. Kaore ia i mahara mo tona papa, mo Te Puhi ranei me kaua e uru ki a Ngapuhi, engari me uru tahi ki a Rotorua hei whawhai ki a Ngapuhi.

18 Mo te omanga o nga morehu o Te Totara ki Waikato i te wehi o Ngapuhi. Oma haere ana i te koraha, kainga haeretia ana te tutae e te kiore, titi haere ana te heru i te matenga, te noho hoki i Hauraki, noho rawa atu i Waikato, i te kainga o Huatahi te tama a Rangiwewehi no Rotorua.

Picture icon

Mokoia Island, Lake Rotorua