Go to National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa Go to Te Ao Hou homepage
No 3. (Summer 1953)
– 55 –

He Ngahau
Tino Pai

Ta te Maori tino ngahau, he huihuinga tangata, he korero, he hoihoi, kia Rore Francis Bacon, tumuaki o nga kai-whawawa o Ingarangi i te tau 1561 ki te tau 1626, ko te tino ngahau he ngaki kaari kai pakupaku, ata kapiti, kareparaoe, pi, piini, lettuce, aniani, tonapi me era tu ki; he ngaki putiputi puawai, haunga ia nga kai nunui, pera me te witi me te kaanga. E ki ana ko Pekana, “Gardening is the purest pleasure”.

He tokoruarua nga Maori e mohio ana ki tenei ngahau engari he tino ngahau ki te pakeha. Ko tenei te ngahau a nga toru pakeha o Te Araroa. Mutu ana a ratou mahi kei a ratou kaari e ngaki ana, tena ko te Maori mutu ana a ratou mahi tika tonu ta ratou haere ki te whare hoko waipiro, ki reira inuinu ai, korero ai, Ko te pai o te ngahau ngaki kai ka whai wahi nga wahine me nga tamariki tena ko te ngahau inuinu waipiro kahore kau he painga ki nga wahine ki nga tamariki, ko nga moni hei hoko kai, hoko kakahu, pau atu i era atu tangata. He mate nui tenei.

I noho tetahi wahine ki taku kainga mo te wiki, i kai ai ia i te pi ia ra ia ra. I miharo ia i ki kotahi ano tona kainga i te pi, hei te Krihimete anake. I whakaakona tenei wahine ki Hukarere, he wahine whakapono, a i marena ki te pakeha otira kahore ia i mohio he kai tino pai te pi ma te tamaraki mo nga wa katoa.

I te tau 1950 ko tae mai a Te Hepara, hekeretari o te Tari Maori ratou ko ona hoa ki taku kainga. I matakitaki ia ki ta maua kaari kai ko taku hoa wahine, a i whakamihi ia, nui atu tana whakamihi. Ko tana tino whakamihi ia mo te kai nei ano te pi, e toru nga whakatupuranga pi. Kua pakari etahi kua rite mo te kai, kua tata etahi te puawai, ko etahi katahi ano ka tanumia atu ki te oneone. I ki a Te Hepara, ‘Mrs Kohere, e whakamihi ana ki o kai e tupu nei. Kahore i whakatupuria e koe hei matakitaki ma matou engari hei oranga mo tau whanau. Pai rawa mea i penei te nuinga o te Iwi Maori.’

Kei te momauria e te Maori tenei taonga nui te taima. Ko te take i haere ai te Maori ki te whare waipiro he rapu ngahau, kahore hoki he ngahau o o ratou kainga.